Мікалай Булавацкі Гісторыя Завалочыцкага лясніцтва Магілёў  2004

Булавацкі М.П.

Гісторыя Завалочыцкага лясніцтва – Магілёў: МДУ імя А.А. Куляшова, 2004. – 84 с.

ISBN 985480110-1

Аўтар “Гісторыі Завалочыцкага лясніцтва” – чалавек, які кіраваў гэтым лясніцтвам 35 гадоў з моманту яго стварэння ў 1961 годзе і зараз працягвае працоўную дзейнасць у лясніцтве на пасадзе майстра цэха. З веданнем справы і з непрыхаваным клопатам аб лесе М.Булавацкі распавядае чытачам пра лёс гэтай часткі беларускага лесу на працягу ўсяго ХХ стагоддзя. Побач з галоўным героем кнігі – лесам – паўстаюць постаці яго стваральнікаў, абаронцаў, ахоўнікаў і... знішчальнікаў. Гісторыя аднаго лясніцтва – першы такога роду гістарычны дакумент. І хацелася б, каб ён знайшоў паслядоўнікаў у іншых лясніцтвах і лясгасах Беларусі.

Кніга адрасавана ўсім, хто цікавіцца лёсам беларускай прыроды, хто вывучае яе гісторыю і гісторыю народа, які ўзгадавала наша зямля.

Замест рэцэнзіі

...Праца лесавода, на першы погляд, непрыкметная. Такая ўжо асаблівасць нашай прафесіі, што няшмат каму выпадае шчасце бачыць створаны ім лес у пару яго “паўналецця”. Адно ж нязменна: з кожным дзесяцігоддзем пытанні ўзнаўлення, захавання, абароны і аховы беларускіх лясоў становяцца ўсё больш актуальнымі. Таму асвятленне з дапамогай мастацкага слова карпатлівай творчай працы лесаводаў, праслаўленне беларускага лесу – справа ў вышэйшай ступені высакародная. Тым болей, калі гэтае слова ідзе ад сэрца самога лесавода.

Напісаная М.Булавацкім “Гісторыя Завалочыцкага лясніцтва” – праца цікавая і пазнавальная. Жывая мова апавядання, красачныя, маляўнічыя вобразы простых людзей, іх гарманічныя стасункі з лесам і яго насельнікамі, малавядомыя факты і забаўныя гісторыі з жыцця работнікаў лесу прыцягнуць увагу чытача, прымусяць па-новаму глянуць на лясную гаспадарку і яе праблемы, дапамогуць выхоўваць любоў да цудоўнай прыроды нашай Радзімы і глыбокую павагу да працы лесаводаў.

“Гісторыя...” заслугоўвае быць прад’яўленай шырокаму колу чытачоў. Гэта знаходзіцца ў рэчышчы аднаго з важных кірункаў дзейнасці нашай галіны па стварэнні гісторый лясгасаў і лясніцтваў, па ўвекавечанні памяці выдатных лесаводаў, па прапагандзе высакароднасці працы работнікаў лесу.

Кіраўніцтва Камітэта лясной гаспадаркі Беларусі лічыць мэтазгодным садзейнічаць публікацыі гэтай кнігі з дапамогай Магілёўскага ВЛГА і лясгасаў вобласці. Калі мы дапаможам выпуску гэтай цікавай працы, то у “Гісторыі...”, мяркуем, знойдуцца паслядоўнікі.

Мікалай Юшкевіч, намеснік старшыні Камітэта лясной гаспадаркі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь

Ад рэдактара

Гісторыя аднаго лясніцтва – дробнага падраздзялення беларускай сістэмы лясной гаспадаркі – з’ява для нашай краіны ўнікальная. І таму значэнне гэтай працы вырастае шматкроць. Тым болей, што аўтар, адпрацаваўшы 35 год на пасадзе ляснічага гэтага лясніцтва, сабраў і назапасіў багаты матэрыял, які ахоплівае значна большы гістарычны прамежак – ад сталыпінскіх часоў царскай Расіі (пачатак ХХ стагоддзя) да бурапенных часоў пачатку беларускай незалежнасці (канец ХХ – пачатак ХХІ стагоддзяў). Углядваючыся ў гэтую кропельку беларускай зямлі, беларускага лесу, чытач адчуе віры і плыні, якія былі адметнымі для ўсёй Беларусі, адчуе гістарычныя вятры і ўраганы, якія праносіліся над нашымі лясамі ў ХХ стагоддзі.

Гэтак жа любая мясціна беларускай зямлі багатая на гістарычныя падзеі, праз гісторыю любой яе кропкі можна шмат уявіць аб гісторыі ўсёй краіны, глыбей спазнаць асаблівасці лёсу беларускага народа, лепш усвядоміць кірункі яго тысячагадовай гісторыі. Таму трэба вітаць усякую спробу гістарычнага асвятлення той ці іншай частачкі нашай Радзімы – школы ці завода, зніклай ці жывой вёскі або толькі што пабудаванай лячэбніцы, балота ці гарадской вуліцы.

Як і любое фізічнае цела складаецца з маленькіх частачак – малекул, атамаў, так і “цела” беларускай гісторыі будзе дужэць гісторыямі маленькіх частачак Беларусі кшталту “Гісторыі Завалочыцкага лясніцтва”.

Міхась Булавацкі

Аўтар і рэдактар кнігі выказваюць шчырую падзяку людзям, якія спрыялі выданню кнігі:

намесніку Старшыні Камітэта лясной гаспадаркі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь Мікалаю Юшкевічу,

генеральнаму дырэктару Магілёўскага вытворчага лесагаспадарчага аб’яднання Уладзіміру Раеўскаму і яго намесніку Мікалаю Дамнянкову,

рэктару Магілёўскага дзяржаўнага універсітэта імя А.Куляшова Канстанціну Бандарэнку.

Прадмова

За ХХ стагоддзе лясы цяперашняга Завалочыцкага лясніцт­ва зведалі тыя ж змяненні, што й людзі. На пачатку стагоддзя яны былі ва ўласнасці пана Ю.Жылінскага і яго сям’і. Непраход­ныя ці амаль непраход­ныя бало­ты чаргаваліся з узвышшамі і бы­лі пакрыты лясамі і кустарнікамі. Людзі там не сяліліся, ды ўво­гу­ле зазіралі рэдка, ні за брусніцамі-журавінамі, ні за грыбамі, якіх было ўдосталь, ні з мэтай упаляваць яко­гасьці звера. Бо сквапная багна магла не выпусціць ад сябе ні звера, ні чалавека. Гэта было царства птушак ды дробных звяроў. Але, асцерагаю­чыся балот, лясы насялялі і буйныя звяры – ласі, алені, вепрукі, рысі, нават мядзведзі.

Галоўны маёнтак Ю.Жылінс­кага быў у Пінску, а сам ён служыў у Санкт-Пецяр­бурзе. Завалочыцкі маёнтак быў здадзены ў арэнду, арандата­рамі па чутках былі сваякі Ф.Дзяржынскага, сюды нібыта часта на­ведвалася сястра Фелікса. Потым нейкім чынам (нібы­та ў спадчыну) ма­ёнтак перайшоў да паноў Гатоў­скіх, спачатку ў арэнду, потым Гатоў­скія яго выкупілі, а затым выкупілі суседнія Паляну і Скубеек.

Юзаф Жылінскі часам заязджаў у маёнтак (“дварэц”) неда­лёка ад Завалочыц. Цяпер там вёска Дварэц. Упраўляў справамі ў Дварцы нехта Мілон, якога просты люд зваў Мільёнам. Мільён абдзіраў панскіх лю­дзей як мог, але Жылінскаму ўсё скардзіўся на неўраджаі ды на малыя даходы.

Навакольныя паны, папы ды мясцовыя чыноўнікі, пачуўшы аб тым, што Жылінскі прыехаў у Дварэц, за­язджалі пагасцяваць да яго, бо Жылінскі быў панам багатым і шмат ездзіў па све­це, асуш­ваючы еўрапей­скія балоты, мог шмат чаго цікавага параспа­весці. Суседзямі былі па­ны Парэбскі з Барысаўшчыны, Зубаў з Глушы, Карытнянскі з Карытнага, Дараган з Дарага­нава, Земскі з Радуціч ды іншыя. Каларытнай фігурай быў пан Зубаў – п’яніца, карцёж­нік і бабнік. Ён прыдумляў усялякія забавы для сябе, ад якіх мужы­кі пля­валіся ды ўпотайкі клялі пана. Да прыкладу, аднойчы яму захацелася стаць падобным да персідскага шаха і ён загадаў выра­біць і аздобіць для яго насілкі, у якіх мужыкі насілі яго па вёсках і да суседніх паноў.

Зубаў закахаўся ў дачку Юзафа Жылінскага, Зосю, і мабыць не без узаемнасці, ды Жылінскі не збі­раўся выдаваць прыгажуню-дачку за такога пустадомка. Але Зубаў аднойчы скраў дзяўчыну і, пагражаючы пісталетам гарадокскаму папу, загадаў абвянчаць іх у царкве.

Жылінскі вымушаны быў прымірыцца з такой неспадзяванкай, бо шлюб усё ж быў змацава­ны божай воляй, і праз некаторы час з’е­хаў. А Зося засталася жыць у Глушы з Зубавым. Але й пасля жа­ніцьбы Зубаў не ўтаймаваўся. Карцёжныя загулы, у якіх выйгравалі­ся-прайг­раваліся вялікія грошы, маёнткі, землі, лясы і людзі, былі ў яго амаль ці не штодня. Зубаў­ская гаспадарка паступова мізарнела. Аднойчы да яго заехалі нейкія паны здалёку. Была вялікая п’ян­ка і, нату­ральна, карцёжныя баталіі. Зубаву зноў не шанцавала. Ён прай­граў усе грошы, по­тым астат­нія землі, нарэшце паставіў на кон глу­шанскі маёнтак і прайграў яго. Адзі­нае, што яшчэ заста­валася ў яго, – дом у Гарадку, дзе жыла маці Зубава. Але на той дом ён гуляць не адваж­ваўся. У пакой да карцёжнікаў зайшла Зося, убачыла засму­чанага мужа і, даведаўшы­ся пра вынікі гульні, параіла: “Паколькі больш табе няма чаго ставіць, можаш паставіць на кон мя­не.” Зубаў так і зрабіў, але зноў не пашанцавала. Госці з’ехалі разам з Зосяй, з гра­шы­ма і закладнымі на землі, на вёскі і на маёнтак. Праў­да, зем­лямі і ма­ёнткам яны наўрад ці пака­рысталіся, бо ў 1917 годзе рэвалюцыя ўсё і ўсіх зраўняла.

З такімі гаспадарамі, натуральна, за лясамі ніхто не даглядаў, яны жылі сваім жыццём, не вельмі далу­чаным да жыцця двухногіх істотаў, што мітусіліся побач. Вялікія лясныя пло­шчы не прыносілі амаль ніяка­га прыбытку Расійскай дзяржаве, у склад якой з канца XVIII стагоддзя дзякуючы вайсковаму таленту А.Суворава была ўключана і Беларусь. На гэта звярнуў урэшце ўвагу славуты царскі міністр Пётр Сталыпін і загадаў панам або распачынаць на сваіх плошчах якую-небудзь карысную дзейнасць, або прадаваць іх тым, хто захоча і зможа гаспадарыць на іх.

У 1913 годзе Ю.Жылінскі, прыбыўшы ў Дварэц, склікаў му­жы­коў і аб’явіў, што будзе прадаваць зем­лі па 115 рублёў за “рэз”. З ім прыехаў каморнік, землямер, які адмяраў гэтыя “рэзы” (колькі па плошчы быў той “рэз”, цяпер дакладна невядома; па мясцінах, якія былі заня­тыя пад хутары, можна лічыць, што ка­ля дзесяці дзесяцін). Пасля адмены царом прыгоннага права прайшло ўжо паўстагоддзя і некаторыя мужыкі цягам некалькіх пакаленняў эканоміі па капей­цы назапасілі крыху грошай для куплі зямлі.

Для продажу Жылінскі пачаў асушваць балоты, капаць кана­вы і будаваць дарогу ад Яўсеевіч да Дара­ганава праз Земшчыну. А ўчастак леса прадаў нейкаму купцу. Купец наймаў работнікаў для нарыхтоўкі ле­су і дроў. А пан наймаў капаць канавы і буда­ваць дарогу. У мужыкоў з’явілася магчымасць зарабляць сякія-такія грошы. За 6 метраў выкапанай канавы пан плаціў па 20 капе­ек, за дзень працы на лесанарыхтоўках купец плаціў таксама 20 капеек, а за каня, які працаваў на вывазцы леса, плаціў па 30 ка­пеек за дзень. Такім чынам, ездавы з канём атрымліваў 50 ка­пеек за дзень, немалыя па тых часах грошы. Заробак выдаваўся залаты­мі манетамі ці паперкамі. Мужыкі выбіралі па­перкі, бо манеты часта выслізгвалі з дзіравых кішэняў і губляліся.

Купец разгарнуў працу хутка і шырока. Прывёз спецыяліс­таў, збудавалі ў Сімонаві­чах пілараму, дзе пілілі дошкі, у Ясян­цах выпальвалі вугаль, у лесе нарыхтоўвалі палазы, дугі, абады і спіцы для калёсаў, у смалакурнях здабывалі смалу, у дзягцярнях – шкіпінар і дзёгаць. Дровы вазамі (“казакамі” – так называлася мера дроў на адзін воз) вазіліся ў Асіповічы і Баб­руйск. Вяртаю­чыся з Бабруйска, ездавы мог дазволіць сабе спыніцца ў карчме (пасёлак так пазней і назвалі: Карчма, у 60-х гадах перайменавалі ў Дачнае), выпіць сто­пку і заесці ба­ранькай з таранькай, гэта каш­тавала паўтары капейкі.

“Рэз”, з якога быў вывезены лес, прадаваўся ўжо за 95 руб­лёў. Хто меў грошы і купіў з лесам, прадаў­шы лес купцу, шмат выйграваў, бо зямля атрымлівалася тады амаль задарам. Хто ж купіў танней, без лесу, вымушаны быў плаціць яшчэ й за лес, каб можна было пабуда­ваць якую хаціну. А паколькі плаціць звычай­на не было чым, часта хадзілі красці лес у больш удачлівага сусе­да, з-за чаго ўзнікалі бойкі. А ў каго не бы­ло за што купіць, той браў зямлю ў арэнду ў пана Земскага; Земскі вырашыў не прада­ваць сваёй зямлі, бо ў яго яе было няшмат.

Людзі засялялі купленыя ці арандаваныя ўчасткі, будавалі дамы і гаспадарчыя збудаванні, раскарчоўва­лі месца пад поле, зася­валі яго, прыдумлялі назвы сваім хутарам, фальваркам ды прыкме­тным лясным мясці­нам. Месца, дзе вялося шмат восаў, так і назвалі Восы. Мясціну, дзе дарога перасякала дзве канавы, праз якія былі перакінутыя мосцікі, назвалі Масты. Адпаведна з’явіліся назвы Тоў­сты Лес, Гнілая Асіна, Альхо­вая Кладка ды інш. Працавалі людзі цяжка і многа, але з ахвотай, бо радаваліся, што нарэшце набылі свой кавалак зямлі і верылі, што іх дзеці і ўнукі будуць на гэтай зямлі гас­падарыць.

Мільён выкупіў у Жылінскага аж два “рэзы” ў добрым небало­цістым месцы. Гэта выклікала ў пана падазрэнні ў сумленнасці яго ўпраўніка, ён звольніў Мільёна, але таму тая пасада ўжо не была па­трэбнай. Ды разжыцца на сваіх землях новым гаспадарам не атры­малася.

Надыйшоў 1917 год і рэвалюцыя перакроіла ўсё па-новаму. Купцы і паны збеглі за мяжу, настала чаканая для мужыка свабода. У нераскупленага лесу гаспадара ўжо не было і гэты лес рэзаў хто і як хацеў. Хута­ранцы будавалі з дармавога лесу хаты, прыбудовы да хат, стопкі, хлявы, гумны, азяроды. Так было да 1924 года, калі дэк­рэтам новай улады была ўстаноўлена дзяр­жаўная ахова лясоў і пла­навалася вядзенне лясной гаспа­даркі. Ужо ў 30-х гадах пачаліся па­садкі лесу на пустэчах і прагалках.

У 30-х гадах пачалася калектывізацыя і хутаранцаў з’ядналі ў калгасы. Іх землі цяпер ста­лі калгасны­мі землямі. Для аднаасобні­каў, якія не хацелі ісці ў калгас, выканкамы выдзялялі зямлю і сена­косы з запас­нога фонду. Гэта былі пясчаныя, бедныя землі ці куп’іс­тыя балоты, зарослыя кустарнікам. Супраць ветру пляваць – справа незайздросная, і колькасць калгаснай апазіцыі ў выніку гэткай пра­філактыкі хутка змян­шалася.

Калгасам для будаўніцтва розных гаспадарчых аб’ектаў пат­рэбны былі будматэрыялы, найперш драў­ніна, якую нарых­тоўвалі з калга­сных лясоў, лясоў былых хутаранцаў. Хаця нібыта на рацыя­нальнае выка­рыс­танне лесу і звярталася ўвага, але лясы эксплуата­валіся занадта актыўна. А паколькі кіраваць калгасам, які складаўся з гаспадароў аддаленых адзін ад аднаго хутароў, было няпроста і ўзнікалі розныя непрадба­чаныя праблемы, то з 1936 года хутаран­цаў пачалі перасяляць у вёскі. Перасяленне адбывалася на тых жа прынцыпах, што і стварэнне калгасаў – спачатку добраахвотна, по­тым для тых, хто яшчэ сумняваўся, уво­дзілі дадатковую стымуляцыю, а да самых упартых урэшце прыязджалі, раскідвалі дом і пераво­зілі дом у вёску. Гаспадару нічога не заставалася, як ісці следам за домам і абжывацца на новым месцы сярод іншых людзей.

Але знаходзіліся і такія, хто не хацеў перасяляцца ў перавезены дом. Хутаранец Тодар Елін пас­ля таго, як яго дом перавезлі ў вёску Ка­лявосы, выкапаў зямлянку на сваім хутары і жыў у гэтай зямлянцы каля трох гадоў, але ў 1942 годзе вымушаны быў перасяліцца ў вёску, бо партызаны ўжо назалялі акупантам і тыя пачалі вайну супраць партызанаў ды іх памагатых, дык ён забаяўся, што яго могуць палічыць партыза­нам і расстраляць. Праўда, пажыў у сва­ім доме нядоўга, бо напачатку 1943 года вёску фашысты спалілі. Згарэў і Тодар у сваёй хаце.

Мясціны, дзе былі хутары, у памяці мясцовых жыхароў так і засталіся пад назвамі іх гаспадароў: Тода­раўшчына, Анупрэеў­шчына, Мільёнаўшчына, Навумаўшчына, Сіроткаўшчына, Ляшчу­ноў хутар, Дубовікаў хутар, Паланейчыкаў хутар, Царыкаў хутар, Белавушкаў хутар, Лабанішына селішча, Юзікава селішча...

Перасяленне хута­ранцаў у вёскі зноў жа патрабавала нарых­тоўкі будматэрыялаў. Лес адпускаўся кал­гаснікам з калгасных лясоў бясплатна, а з дзяржаўных лясоў за пэўную плату. У ляс­ной гаспадарцы пачы­наўся пэўны парадак. Вайна разбурыла гэты парадак. Зноў лясы высякаць маглі ўсе, хто хацеў. Захопнікі вы­сякалі лясы на 200-500 м ад дарогі як сродак барацьбы з парты­занамі. Лепшая драўніна ішла на будаў­ніцтва дотаў і дзотаў і вы­возілася вагонамі туды, куды трэба было новым гаспада­рам. Ні­якага гаспадарання ў лясах ужо не вялося.

Але як ні высякалі лясы новыя “гаспадары”, лес заставаўся надзейным прытулкам і сховішчам для партызанаў. Лес ваяваў разам з імі і разам з імі цярпеў усе няўзгоды вайны.

Напачатку вайны, калі фашысты пераможна і імкліва пра­соўваліся па нашай тэрыторыі, у іх тыле апынулася разбітая кон­ная дывізія. Парэшткі дывізіі разбрыліся па лесе, частка апынула­ся ў сёмым кварта­ле нашага лясніцтва (натуральна, што лясніцт­ва тады не было, нумарацыя кварталаў для ўдакладнення мес­цаў падаецца на сучасны перыяд – канец ХХ-пачатак ХХІ ст.). Потым з гэтых людзей і тых, хто далучаўся да іх, утвараліся партызанс­кія атрады. Ужо восенню 1941 года была знішчана група з дванаццаці нямецкіх салдат, які на роварах ездзілі па вёсках, збіраючы правіянт. Пасля гэтага немцы ездзілі збіраць правіянт вя­лікімі і доб­ра ўзброенымі групамі.

У 1942 годзе ў нашых лясах дзейнічалі ўжо чатыры партызан­скія атрады: атрад Якавенкі паміж Пар­шчахай і Белымі (зараз – 30 квартал), атрад Галацмана паміж Восамі і Мастамі (4 квартал), атрад Шашуры паміж Калявосамі і Тоўстым Лесам (7 квартал) і атрад Па­ланейчыка ў трохкутніку Калявосы – Лука – Сло­пішчы (блізу 2-га нашага квартала, але больш на тэрыторыі сучаснага Дараганаўскага лясніцт­ва). Крыху пазней атрад Галацмана аб’яднаўся з атрадам Шашуры.

Партызаны нападалі на паліцэйскія і невялікія нямецкія гарні­зоны, падрывалі чыгунку і цягнікі, псавалі сувязь, абстрэльвалі і падрывалі машыны на дарозе Бабруйск – Старыя Дарогі, грамілі ня­мецкія абозы. Каб ускладніць пошукі харчавання партызанам, фа­шысты восенню 1942 года вялікім атрадам праехалі па лясных вёс­ках і пазабіралі ў людзей кароў, авечак, курэй, свіней, пакінуўшы на дзесяць двароў па адной карове (маўляў, для дзяцей). Але гэта не спыніла вайсковых аперацый партызанаў.

З наступленнем халадоў (а зіма з 42 на 43 год выдалася лю­тай) партызаны раскватараваліся ў вёсках: атрад Якавенкі – у Бе­лых і Паршчасе, атрад Шашуры – у Восах і Калявосах. Партызан­скія дзе­янні пры гэ­тым не спыняліся. Нарэшце яны так дапяклі фашыстам, што тыя задумалі жорсткую карную аперацыю. 20 сту­дзеня 1943 го­да былі спалены вёскі Белыя, Паршчаха, Восы і Ка­лявосы, спалены разам з жыхарамі, ма­лымі і старымі, якія не па­спелі ўцячы ў лес.

І ў гэты жудасны час усіх, хто змог уратавацца, схаваў і пры­туліў лес. Людзі жылі ў буданах, збудаваных партызанамі, ці буда­валі свае. Але і ў лесе не было спакою. Бо часта, як сродак барацьбы з партызанамі, немцы рабілі аблавы па лясах “гарачага трохкутніка” (так называлі трохкутнік Бабруйск – Асіповічы – Старыя Дарогі, дзе вайна паміж партызанамі і фашыстамі была вельмі гарачай). Узбро­еныя да зубоў салдаты шарэнгай на ад­легласці 20-25 метраў адзін ад аднаго прачэсвалі лес і растрэль­валі ўсіх, хто трапляўся ім. Апа­саліся толькі лезці ў балота, з яко­га маглі не вылезці. Там, здарала­ся, хто-ніхто ўратоўваўся. А шмат загінула ў тых аблавах і партыза­наў, і мірных людзей. Пад час гэтых аблаваў былі спалены вёскі Масты і Тоўсты Лес, але лю­дзей у тых вёсках ужо не было.

Людзей з спаленых вёсак лес прымаў, саграваў, ратаваў, абараняў, карміў і абуваў. Асноўным абуткам былі лапці з лыка ці з лазы. А харчам, калі не лічыць падгарэлай бульбы з сваіх спаленых склепаў, былі злоўленыя зайцы ці птушкі, а летам – ягады, грыбы, арэхі.

Сёння на месцах спаленых вёсак засталіся толькі помнікі мірным жыхарам, што бязвінна загінулі ў тыя жудасны часы.

Хто ў лесе гаспадар?

Па вызваленні Беларусі ад захопнікаў летам 1944 года пачалося аднаўленне ўсёй разбура­най народнай гаспадаркі. Зноў будаваліся калгасныя канторы, гаспадарчыя двары, школы, лазні ды інш. Для гэтага выся­каліся парэшткі калгасных (і не толькі калгасных) лясоў. На па­чатку 1947 года савецкім урадам было пры­нята рашэнне, каб да 30-гадовага юбілея рэвалю­цыі перасяліць усіх людзей з зямлянак у хаты. Лясгасы па­вінны былі адпускаць лес на будоў­лю дома паме­рам 6´8 м кожнаму, хто жыў у зямлянцы. Леснікі выдзяля­лі для та­кіх высечак і адзначалі кляймом дрэвы адпаведна правілам адпус­кання драўніны. Але ніхто на тыя кляймы не зважаў, рэзалі дрэвы, якія хацелі, адпілоўвалі бервяно 6 ці 8 м з лепшай часткі ствала, аста­тняе кідалі. У выніку лес стаў захламленым, вывозіць нарыхтаваныя бярвенні станавілася ўсё цяжэй, бывала, што не хапала сіл на гэта і спіленыя дрэвы ляжалі ў лесе і псаваліся. Некато­рыя такія справы даводзіліся да суда, але што можна ўзяць з голых людзей. Усё ж дзяржаў­най лясной ахове быў даручаны кантроль і за вя­дзеннем ляс­ной гаспадаркі ў калгасных ля­сах. Пачалі праводзіцца рэвізіі стану калгасных лясоў. На падста­ве сабраных матэрыялаў у 1957 годзе Савет міністраў БССР прыняў пастанову аб тым, што ў лесе павінен быць адзін гаспадар і ўсе лясы ад розных лесатрымальнікаў павінны быць перададзены дзяржлесфонду.

Але для перадачы калгасных лясоў дзяржаве патрэбна была згода агульнага сходу калгаснікаў. Атры­маць такую згоду было няп­роста. Я (на той час – участковы тэхнік-лесавод Гарадокскага лясніц­тва, студэнт-завочнік Полац­кага лесатэхнікума) быў прадстаўніком ад Глускага лясгаса на адпаведным сходзе ў калгасе імя Кірава. На гэтым сходзе ні старшыня калгаса, ні калгаснікі не прагаласавалі за перадачу калгасных лясоў (яны назы­валі іх калгаснымі дзялянкамі) лясгасу – маўляў, не будзе дзе нарыхтоўваць дровы для ацяплення.

У саўгасах, як дзяржаўных установах, было прасцей, там абавя­заны былі выконваць пастанову Мініс­тэрства лясной гаспадаркі і ра­шэння сходу рабочых саўгаса на гэта не патрабавалася. Саўгас “За­валочыцы” у 1959 годзе павялічыўся за кошт далучэння да яго нека­то­рых дробных калгасаў. І мне давялося па давера­насці лясгаса пры­маць лясы ад саўгаса. Перада­ваць лясы даручылі ад саўгаса Аля­кса­наву Аляксандру Сцяпанавічу і мы з ім з картамі ў руках ўзя­ліся за працу.

У сельскай гаспадарцы на той час сярод асноўных паказчы­каў былі колькасць галоў буй­ной рагатай жывёлы на 100 га сель­гасугоддзяў і колькасць свіней на 100 га ворыва. Таму ўсе мала­прадукцыйныя ці да­лёкія землі не паказваліся ў справаздачах, яны былі пазначаныя ў дакументах як лясы. Але перадаваць ляс­гасам гэтыя землі саўгас не хацеў. З 11 тыс. га, паказа­ных як ля­сы, Аляксанаў перадаў толькі каля паловы. Сельгас­упраўленне аблвыканкама акт перада­чы не прыняло, адтуль накіравалі для ўдакладнення землеўпа­радчыка Калпакова, які па прыездзе паці­кавіўся, хто ж вёў перадачу, якую пасаду займае гэты Аляксанаў. Выявіла­ся, што Аляксанаў (вядомы сярод людзей па мянушцы “Грузін”) ніякай кіраўнічай пасады не зай­мае, ён – агент-экспе­дытар. Дзіўна, што гэты агент кары­стаўся такой прыхільнасцю дырэктара саўгаса, яму давяралася тое, што нават не кожнай паса­давай асобе да­вяралася. Напрошваліся гістарычныя паралелі з Рас­пуціным на мясцовым узроўні. Пасмяяўшыся над гэтым, Калпакоў склаў новы акт аб перадачы саўгасам “Завалочыцы” лясоў плош­чай каля 10 тыс. га. Акт пад­пісалі цяпер галоўны аграном саўгаса Грын Роза Ізра­ілеўна (досыць незадаволеная гэтым), землеўпа­радчык Калпакоў і я, прадстаўнік лясгаса.

Перададзеныя саў­гасам землі былі пераважна суцэльнымі высечкамі, голымі ці зарос­лымі драбналес­сем і кус­тарнікамі. Крыху захаваліся як лясы невялікія ўчасткі на Стэльмачы­се, за Карытнянскім ка­налам, на Тодараўшчыне ў Калёсах і каля Арыжні на Станілеўшчыне (гэта складала каля 7-10% перададзеных пло­шчаў). Пазней, пасля далучэння калгаса імя Будзённага ў 1959 годзе было перададзена яшчэ некалькі тысяч гектараў “лесу”. Та­кім чынам Гара­докскае лясніцтва павя­лічылася болей чым удвая. І па выніках лесаўпарадка­вання 1960 года было прынята рашэнне падзя­ліць яго на два лясніцтвы – Гарадокскае і Завалочыцкае. Распараджэнне Савета Міністраў БССР “Аб стварэнні Завалочыцкага лясніц­тва плошчай 8,2 тыс.га” было абвешчана 16 ліпеня 1960 года. Аднача­сова з Завалочыцкім лясніцтвам гэткім жа чынам утварылася і Веснаўскае лясніцтва.

Стварэнне лясніцтва

У жніўні 1960 г. у Гарадок прыехаў памочнік ляснічага Г.Тра­яноўскі (ён жа – сакратар парткама лясгаса). Мяне запрасілі да ляс­ні­чага і ў прысутнасці ляс­нічага Ф.А.Ваўчка Траяноўскі перадаў мне, што дырэктар лясгаса Доўнар М.К. запрашае прыбыць да яго ў любы зручны момант. “У любы зручны момант” – гэта здзівіла, бо звычайна дырэктар выклікаў, а не запра­шаў, называючы дакладную дату і час. Я не прымусіў чакаць сябе і назаўтра прыехаў у лясгас. Міхаіл Кан­станцінавіч сустрэў мяне ў гуморы, запра­сіў у кабінет і размаўляў досыць ветліва, нават неяк па-сяброўску, што было для мяне нязвыкла і бянтэжы­ла. Вынікам гэтай размовы стала тое, што ён прапанаваў мне ўзнача­ліць Завалочыцкае лясніцтва. Прапано­ва была нечаканай і я не ведаў, што сказаць. “Ну я пайду дадому па­абедаць, а ты тут пасядзі, падумай,” – сказаў ён.

Пасля абеду ён вярнуўся, паклікаў мяне і без лішніх распыт­ванняў мовіў: “Надумаўся? Ну вось і доб­ра! Я на цябе спадзяюся. Што не будзеш ведаць, – дапаможам, падкажам. З гэ­тага дня ты ў Гарадокскім лясніцтве не працуеш. Падбірай месца для канторы, займайся шта­там: 6 лесні­коў ужо ёсць, гэта тыя, якія працавалі на тэрыторыі, што адышла пад новае лясніцтва. Шукай астатніх лесні­коў і спецыялістаў...”

Загадам па Глускім лясгасе № 1 ад 1.01.1961 г. утворана Завало­чыцкае лясніцтва ў межах адпаведна ма­тэ­рыялам землеўпарадкаван­ня 1960 года і ляснічым прызначаны Булавацкі Мікалай Пятровіч.

На 1.01.1961 адпаведна штатнага раскладу, прапанаванага леса­ўпарадчыкамі, штат ляс­ніцтва быў такім:

Ляснічы – 1;

Памочнік ляснічага – 1;

Бухгалтар – 1;

Участковы тэхнік-лесавод – 2 (у 70-х гадах пасаду пераназвалі: майстар лесу);

Лясная ахова (леснікі) – 13;

Конюх-прыбіральшчык – 1.

Акрамя таго, можна было наймаць некалькіх рабочых для вы­канання пэўнай працы.

З Гарадокскага лясніцтва ў Завалочыцкае пераведзены ляснікі:

1. Зубец Іван Казіміравіч (абход № 2, вёска Тоўсты Лес).

2. Клыга Іван Ігнатавіч (абход № 3, вёска Сімонавічы).

3. Пяхота Аляксей Арцёмавіч (абход № 5, вёска Рудня).

4. Юрчанка Пракоп Аляксандравіч (абход № 6, вёска Сімона­вічы).

5. Лапанік Мікалай Мікітавіч (абход № 7, вёска Ясянцы).

6. Луцкі Васіль Пятровіч (абход № 8, вёска Сельцы).

7. Дзяшчэня Аляксандр Аляксеевіч (абход № 10, вёска Калюга).

8. Шымчык Канстанцін Іванавіч (абход № 11, вёска Заполле).

Фактычна, гэтыя восем леснікоў не змянілі месца сваёй пра­цы, яны працягвалі працаваць у сваіх абходах, якія цяпер адышлі да Завалочыцкага лясніцтва. І я кожнага з іх добра ведаў, бо шэсць гадоў працаваў разам з імі.

Іван Зубец, добры працаўнік, сумленна і старанна выконваў свае абавязкі. 19 сакавіка 1969 года ў яго­ным абходзе зрабіў высеч­ку Сцяпан Крэмень, дзядзька Івана Казіміравіча па маці, гэта было якраз перад рэ­візіяй. Іван пакрыўдзіўся на дзядзьку, маўляў, свой чалавек дапамагаць павінен, а ён не­прыемнасці стварае. Засмуча­ны і расхва­ляваны, Іван зайшоў да дзядзькі і вельмі эмацы­янальна выказаў сваё не­задавальненне. Адыходзячы, дайшоў да парогу, упаў і памёр.

Іван Клыга раней працаваў міліцыянерам у Старых Даро­гах, актыўны і рашучы, але, нягледзячы на ранейшую міліцэйскую практыку, следапыт слабаваты. Разбірацца ў тым, хто і калі нанёс тую ці іншую шкоду лесу, не ўмеў, а мо й не хацеў. Крыху пазней быў пераведзены на пасаду майстра ле­су. У студзені 1971 года пе­райшоў на працу ў Завалочыцкую сярэднюю школу.

Аляксей Пяхота абавязкі лесніка выконваў някепска, але пе­рашка­джалі схільнасць да спіртнога і заля­цанкі да жанчын. Жонка, змучаная такім жыццём і кпінамі суседак, не сцярпела і сышла ад яго. Гэта не да­памагло Аляксею абразуміцца, хутчэй наадварот, цяпер не было каму стрымліваць загулы. У выніку чала­век быў за амаральныя паводзіны звольнены 16 жніўня 1965 года.

Пракоп Юрчанка, удзельнік другой су­светнай вай­ны, старан­ны і кемлівы працаўнік, добры следапыт і ахоўнік лесу. Службовыя абавязкі выконваў вельмі якасна. Праўда, таксама мог выпіць шмат, але не спі­ваўся (ваенная загартоўка!) і нават у такім стане мог пры­маць цвярозыя рашэнні і адказваць за свае справы. Памёр 7 красаві­ка 1977 года пасля працяглай хваробы.

Мікола Лапанік, малады, энергічны, ганарлівы і, на жаль, схільны да злоўжывання службовым становішчам. За высечку і про­даж лесу з мэтай нажывы быў звольнены 6 жніўня 1963 г.

Васіль Луцкі, былы сакратар Макавіцкага сель­са­вета, праца­здольны, вынослівы і патрабавальны, службовыя абавязкі выконваў добра. У сва­ім абходзе вёў даволі вялі­кую лесакультурную працу. Добра ар­ганізоўваў працу брыгад. 29 студзеня 1971 года пераведзе­ны зноў у Гара­докскае лясніцтва.

Аляксандр Дзяшчэня, патомны лесавод. Абход прыняў ад свайго бацькі. У яго ж пераняў і багаты досвед працы. У абходзе яго намаганнямі створана шмат лясных культур. Браў актыўны ўдзел у жыцці калектыву лясніцтва. Узнагаро­джаны ганаровым знакам “ХХХ лет безупречной службы в лесной охране СССР”. Звольніўся ў сувязі з дасягненнем пенсійнага ўзросту.

Кастусь Шымчык, выпускнік Барысаўскага ПТВ лесаво­даў, раней працаваў аб’ездчыкам у Гарадок­скім лясніцтве. Адукаваны, але не вельмі прынцыповы, дапус­каў па­рушэнні, недагляды, за што часта кры­тыкаваўся. Крытыка ўспрымалася і свае абавязкі выконваў больш-менш здавальняльна. Звольніўся 2 верас­ня 1977 года па стане здароўя. Прызначана пенсія па інваліднасці (агульнае захворван­не).

Астатнюю частку калектыву давялося камплектаваць мне. На 1.01.1961 у дырэктара ляс­гаса ляжалі за­явы на пасаду тэхніка-лесаво­да ад Емельянава Міхаіла Іванавіча (вёска Арыжня) і на па­саду бух­галтара – ад Зубца Яўгена Пятровіча, Зубца Івана Ўладзіміравіча і Епіхава Аляксея.

Абмяркоўваючы гэтыя кандыдатуры, дырэктар патлумачыў, што М.Емельянаў – выпуск­нік Буда-Каша­­лёўскага ляснога тэхнікума (закончыў на “выдатна”), працаваў ляснічым Слаў­кавіцкага лясніц­тва, на гэтай пасадзе поспехаў не дасягнуў, лясніцтва было адста­лым, а ляс­нічы схільны да злоўжывання алкаголем і службовым станові­шчам, за што ўрэшце і быў звольнены. Зараз – брыгадзір паляводчай брыгады ў калгасе імя Будзённага (в.Арыжня). Рэка­мендуецца на па­саду майстра лесу. Паколькі не было прэтэндэнта на паса­ду памоч­ніка ляснічага, я прапанаваў дырэктару прызна­чыць яго памочні­кам. Дырэктар сказаў: “Як хочаш, табе з ім пра­цаваць, хаця я б не раіў”. І прызначыў яго памочнікам, бо іншай кандыдатуры тады не было.

Усіх трох прэтэндэнтаў на пасаду бухгалтара я ведаў як добрых працаўнікоў і не мог сам выбраць. Та­му прапанаваў ды­рэктару прызначыць бухгалтара на яго погляд. Я.Зубец пра­цаваў галоўным бухгалтарам калгаса імя Будзённага. На той час быў бухгалтарам ліквідкама калгаса, бо гаспадарка была перададзена саўгасу “Завалочы­цы” і ён заставаўся без працы. Дырэктар прыз­начыў яго на пасаду бухгалтара лясніцтва.

Такім чынам, памочнік ляснічага і бухгалтар знайшліся ад­разу, на ніжэйшыя пасады шукаць людзей было прасцей.

Леснікамі былі прызначаны:

4.01.1961 – Шардыка Іван Апанасавіч (абход № 12, вёска За­полле), Гурын Сяргей Рыгоравіч (абход № 13, вёска Туркі), Була­вацкі Цярэнта Навумавіч (абход № 1, вёска Восы),

8.01.1961 – Жытнік Лявон Іванавіч (абход № 3, вёска Арыж­ня) – на месца І.Клыгі, які стаў выконваць абавязкі ўчастковага тэхніка-лесавода,

9.01.1961 – Кабановіч Уладзімір Сямёнавіч (абход № 9, вёс­ка Сельцы),

14.01.1961 – Голуб Хведар Цімафеевіч (абход № 4, вёска Рудня),

З Гарадокскага лясніцтва пераведзены лесарубы Горбель Лявон Лявонцевіч (вёска Яўсеевічы) і Мігас Марк Раманавіч (вё­ска Тоўсты Лес) і рабочы Дзяленда Мікалай Іванавіч, глуханямы (вёска Тоўсты Лес). Глуханямому ў лесе працаваць не дазваляла­ся адпаведна тэх-ніцы бяспекі, але я на сваю рызыку гады паўта­ры не звальняў Мікалая, даючы яму зарабіць, бо дзе б інакш ён змог зарабіць грошы. Потым ён з’ехаў у другую вёску і нібыта нават там ажаніўся.

Цяжэй было знайсці тэхнікаў-лесаводаў, бо тут патрэбны былі спецыяльна падрыхтаваныя людзі, а такіх не было. Я ўспом­ніў, што ў мінулым годзе лясгас перадаваў га­рэльнікі Гарадок­скага лясніцтва Баб­руйскаму леспрамгасу. Перадачу ажыццяўля­лі інжынер Глускага ляс­гаса Платонаў Пётр Рыгоравіч і я, а пры­ёмку – інжынер лес­прамгаса П.Паплаўскі і майстар Слаўкавіцка­га лесапункта А.Бізун. З Аляксеем мы тады разга­варыліся і той сказаў, што яму болей па­дабаецца працаваць у лясной гаспадарцы, чым у леспрам­гасе, і ён пры магчы­масці з задавальненнем перайшоў бы на працу ў лясгас. Якаў, бацька Аляксея, жыў у вёсцы Ка­люга, я даве­даўся ў яго адрас сына і напісаў таму пісьмо. 19.01.1961 Аляксей звольніўся з леспрам­гаса і пачаў працаваць выканаўцам абавязкаў участковага тэхніка-лесавода ў Завало­чыцкім лясніцтве. Крыху паз­ней перавёўся з Гара­докскага лясніцтва і Голуб Канстанцін Трафі­мавіч. Ён жыў у Рудні і праца­ваў тэх­нікам-лесаводам у Гарадокскім лясніцтве. Старшы ляс­нічы лясгаса Сліозберг Вера Іванаўна пратэс­тавала супраць пераво­ду Голуба ў Завало­чыцкае лясніцтва нібыта па той прычыне, што Гарадокскае ляс­ніцтва застаецца без тэхнікаў-лесаводаў (на самой справе ў яе з Голубам былі непрыязныя адносі­ны і яна проста не ха­цела дапамагчы таму перайсці на працу бліжэй да дому), але дырэк­тар, нягледзячы на тое, пе­равёў Голуба на пасаду участковага тэхні­ка-лесавода на ўчастак № 1 з 1 лютага 1961 года.

Лясгас выдзеліў новаму лясніцтву аднаго каня (кабыліцу) і па­саду конюха, якую з 1.02.1961 заняў Ок­рут Мікалай Аляксандравіч, былы партызан атрада Шашуры, раней праца­ваў рабочым Бабруйс­кага ДРБУ.

З кабылай той гісторыя была такая. Некалі лясгас закупіў на конезаводзе добрую кабы­лу, рысачку, для племені. Заплацілі дорага, таму вельмі ашчаджалі, бераглі. Аднойчы на­чальнік цэха па перапра­цоўцы драўніны Прэсман Хаім Гіршавіч запрог яе і паехаў у нейкае лясніц­тва. Агледзеўшы што трэба, спыніўся ў лесніка на абед. Абед зацягнуўся. Кабылка чакала-чакала, замерзла, узбунтавалася, адар­валася з прывязі і паска­кала па ву­ліцы, а ў канцы вёскі разбі­лася на­смерць. Прэсмана прызналі вінаватым у гібелі жывёлы і запатраба­валі кампенсаваць іншай галавой. Ён купіў у калгасе кабыліцу, яшчэ не старую, гэтую кабыліцу і пера­далі За­валочыцкаму лясніцтву, пад нагляд М.Окрута.

Такім чынам, да 1 траўня 1961 года штат лясніцтва быў скам­плектаваны цалкам.

Пад кантору лясніцтва быў з вялікім скрыпам перададзены бу­дынак былога Сімонавіц­кага сельсавета (Макавіцкі, Гарадокскі і Сі­монавіцкі сельсаветы ў 1960 г. аб’ядналі ў адзін Завалочыцкі сельса­вет з цэнтрам у Завалочыцах і будынак Сімонавіцкага сель­савета стаяў незаняты). На першым сходзе калектыву лясніцт­ва, калі штат быў ужо скамплектаваны, у канторы было: адзін адна­тум­бавы стол і два крэслы – для лясніча­га і бухгалтара.

Вясной прыехаў дырэктар лясгаса пазнаёміцца, як ідуць справы ў новым лясніцтве. Увесь дзень мы з ім ез­дзілі па лесе і на заканчэнне ён сказаў: “Ну і лясы табе дасталіся! Нават машы­ну дроў нарыхтаваць недзе, не тое што будаўнічай драўніны!”

Лясы, што ўвайшлі ў склад Завалочыцкага лясніцтва, скла­даліся на адну траціну з лясоў Дзяржлес­фонду, астатнія – з пры­нятых і ўпарадкаваных у 1960-61 гг. лясоў. Упарадкаваліся лясы Мінскай лесаўпа­радкавальнай экспедыцыяй (таксатар Адзярыха Ўладзімір Сцяпанавіч, пазней – інжынер Батанічнага сада ў Мін­ску, лаўрэат дзяржаўнай прэміі за кнігу “Раститель­ный покров Белоруссии” з картай).

Вось такое лясніцтва і прынята мною з 1.01.1961 адпаведна матэрыялам лесаўпарадка­вання ў межах: Заполле – Туркі – Макра­ны – Юзафова – Калюга – Макавічы – Масцішча – Бабірова, да­лей – па мяжы Ста­радарожскага, Асіповіцкага і Бабруйскага ляс­гасаў (і адпа­ведных раёнаў).

На год планавалася 3 га высечак дагляду лесу з аб’ёмам 100 куб.м і 600-700 куб.м санвысечкі. Лес быў вель­мі захламленым, патрабавалася шмат працаваць па яго ачышчэнні. І вялікае зна­чэнне мела наладж­ванне аховы лесу. Бо толькі за 1959 год па Га­радокскім лясніцтве рэві­зіямі устаноўлена больш за 3000 куб.м сама­вольных высечак.

Цяжкая справа – пачатак

З чаго пачынаць? Матэрыялы лесаўпарадкавання яшчэ не ат­рыманы, хаця папярэднія дадзеныя ў нас ужо былі. Высечак догляду за лесам у межах 800 куб.м. Попыт на драўніну і дровы у насельніц­тва вялізны. Усё адпускаецца па нарадах. На аднаго чалавека не болей за 5 куб.м дроў і не болей за 2-3 куб.м. драўніны з дазволу старшыні сельскага савета, бо ні тога, ні другога катастрафічна не хапала. Былыя калгасныя лясы практычна ўсе высечаны. Каму вельмі трэба было, заставалася адно: красці. І кралі.

Акрамя таго, нейкай паўднёвай фірмай была наладжана нарых­тоўка плёткі асіны для вырабу капелю­шоў. Плацілі людзям няшмат, але тады на любы заробак кідаліся, бо заробкі ў калгасах ці саўгасах былі ніз­кімі, а тут аплата залежала ад таго, колькі зробіш, вось і са­дзіла­ся ўся сям’я плесці асінавыя стружкі. Стру­жку можна было ат­рымаць ад заказчыкаў, але там яе было мала ды яшчэ па яе трэ было ехаць у Глуск, таму ішлі здабываць стружку ў лес самас­тойна. Спі­лоўвалі тоўстую асіну, адпілоў-валі ад ствала чурку даўжынёй 1-1,2 м і цягнулі яе дадому (летам на калясцы, зімой на санках). Астатняе заставалася ў лесе. Высечкі асіны былі вялізнымі – на сотні куба­метраў.

Цяжка вінаваціць гэтых людзей. Бо заробкаў у калгасах не бы­ло, а падаткі плаціць пат­рабавалі. Вось і зараблялі на падаткі гэткім чынам. Помню, маці ў калгасе выпрацавала за год больш за 300 пра­цаднёў і ат­рымала ў канцы года 30 кг нячышчанага жыта, 300 кг бульбы і 6 рублёў грашыма. Але два разы за год бра­ла вала ў калга­се прывезці дроў з лесу, за што па­вінна была калгасу 8 рублёў. 6 вы­плачаных рублёў у яе ад­разу забралі. Такім чынам, пасля году цяж­кай працы засталася вінаватай калгасу два рублі. А яшчэ розных па­даткаў патраба­валася выплаціць больш за 200 рублёў. Ды яшчэ ж хацелася адзець, абуць сына. А калі сы­ноў-дачок трое ці болей? І людзі пагаджаліся на любую працу, дзе хаця б што-небудзь плацілі.

Старшыні калга­саў і брыгадзіры не адпускалі калгаснікаў на некалгасную працу. І калі хто-небудзь на які дзень-два сыходзіў на заробкі, на поўную глотку крычалі, пагражаючы: “Усадзьбу абрэ­жам па вуглы!” Пагроза была істотнай, бо свой кава­лачак зямлі быў адзі-най крыніцай існавання. Тое, што вырастала на гэтай зямлі, складала асноўны харч се­ляніна. Людзі трымалі кароў, свіней, птушак, але малако, масла, мяса і яйкі большай часткай трэ было пра­даць, каб спла­ціць падаткі.

Натуральна, што, не маючы грошай, каб выпісаць лес ці дро­вы, людзі йшлі красці пат­рэбнае. Гэта ўскладняла працу па ахове лесу. Леснікі адказвалі за свой абход у любы час су­так і пры лю­бым надвор’і, гэта азначае, што працавалі кругласутачна. Былі вы­падкі, калі за адну ноч па лясніцтве было складзена 10-12 актаў аб лесапарушэннях. А колькі было выпадкаў, калі леснікі даравалі парушэнне, бо не паднімалася рука складаць пратакол на суседа ці на сваяка. Хаця дараваць не вельмі і атрымоўвалася, бо крадзе лес сваяк ці сусед, а адказваць даводзіцца лесніку самому. Гэта пры тым, што ў леснікоў былі й іншыя абавязкі: нарых­тоўка семені лясных культур, вырошчванне пасадач­нага матэрыялу ў лесагада­вальніках, стварэнне сотняў гектараў новых леса­пасадак ды інш.

Ніякіх механізмаў тады не было, усё рабілася голымі рука­мі, якіх пат­рабавалася шмат, але ўзяць гэ­тыя рукі можна было толькі ў калгасах. З кіраўніцтвам калгасаў размаўляць было цяж­ка. Калгасны­мі стар­шынямі станавіліся ў тыя часы пераважна былыя кіраўнікі партызанскіх атра­даў ці падпольных груп. Яны лічылі сябе гаспадарамі на зямлі, а ўсіх астатніх – іх аб­слугай, і лічылі, што могуць загадваць не толькі калгаснікамі.

Да прыкладу, да старшыні калгаса імя Будзённага (цэнтр – вёска Сімонавічы) А.Гуры­на аднойчы звярнуўся камандзір бліжэй­шай вайсковай часткі, якой спатрэбіўся будаўнічы лес. Аляк­сандр Іларыёнавіч не стаў нічога афармляць, а проста прывёў ка­мандзіра ў калгасны лес і развёў рукамі: высякайце, колькі трэба. Але на калгасных землях будаўнічага лесу ўжо амаль не было, а мяжа паміж калгасным і дзяржаў­ным ле­сам яшчэ не была пазна­чана. І сал­даты пачалі высякаць лепшыя дрэвы з дзяржлесфонду. Я вымуша­ны быў спыніць высечку. Старшы лейтэнант патлума­чыў мне, што высякаюцца дрэвы з дазволу старшыні калгаса. Я пайшоў да старшыні высветліць, на якой падставе гэта робіцца. Але той абышоўся са мной груба (маў­ляў, ты яшчэ малады ра­шаць са мной такія пытанні) і няветліва выдаліў мяне з ка­бінета. Я склаў прата­кол (копію якога А.Гурын атрымаць адмовіўся) і пе­радаў яго ў ляс­гас, а з лясгаса ён патрапіў у райкам пар­тыі. Гурына і мяне выклікалі на пасяджэнне райкаму. Убачыўшы мяне там, Гурын абурыўся, маўляў, гэта­му смаркачу я нічога тлумачыць не буду. Але сакратар райкаму запатрабаваў тлумачэнняў, на якой падста­ве пару­шана пастанова Са­вета міністраў і ЦК КПБ, назваўшы яе нумар і да­ту. Тут Гурын прымоўк. Мяне і дырэктара лясгаса адпусцілі, а з Гу­рыным была непрыемная для таго размова, якая скончылася вымо­вай па партыйнай лініі. На лесасеку былі аформлены неабходныя дакументы.

Пазней, калі я ажаніўся і пачаў будаваць свой дом, звярнуў­шыся ў сельсавет, каб атры­маць зямельны ўчастак, А.Гурын заявіў старшыні сельсавета: “На калгаснай зямлі яму мес­ца не будзе!”

Гэткім жа самаўладарным фанабэрыстым кіраўніком быў і старшыня калгаса імя Кірава (цэнтр – вёс­ка Бабірова) К.Пінчук, бы­лы камісар партызанскага атрада. Калі яму спатрэбіўся матэрыял для рамонту саней, калёс, трактарных саней ды іншага транспарту, ён паслаў калгаснікаў у лес прывезці не­абходную драўніну. Леса­ахова вылавіла некалькіх па­рушальнікаў. Частка драўніны была знойдзена ў іх до­ма, частка была завезена на калгасны двор. У такім выпадку пры складанні акту аб лесапарушэнні павінен быў прысут­нічаць (і падпісаць яго) прадстаўнік улады, г.зн. які-небудзь дэпу­тат. Але дэпутат раённага са­вета сам Конан Фёдаравіч, у сельскім савеце – ён жа і тры жанчыны, перадавікі калгаснай вытворчасці. Гэ­тым жанчынам ён забараніў удзельнічаць у складанні акта. І стар­шыня сельсавета не змог пе­рапыніць такога самаўпраўства. У рай­выканкаме мяне скіравалі зноў жа да К.Пінчука. Я прапа­наваў таму скласці акт аб парушэнні не на калгас, а на асобных кал­гаснікаў, але на маё здзіўленне старшыня сказаў, што не ведае прозвішчаў калгас­нікаў, нават сваіх суседзяў. Акт быў складзены на калгас, копія пе­рададзена старшыні, але той паслаў нас кудысь далёка, заявіўшы, што ніхто не мае права яго пакараць. З гэтым аднак не пагадзілася суддзя Гольдзіна Марыя Эрнэстаўна і, разгледзеў­шы нашы матэры­ялы, прысудзіла калгасу штраф, што выклікала вялікае абурэнне К.Пінчука. На наступ­ны год ён па­слаў калгаснікаў скасіць усе нашы сенакосы і надзелы лесааховы. Натуральна, што скошанае сена (дзве тоны) мы забралі ў лясніцтва. К.Пінчук паслаў скаргу ў райвыкан­кам, маўляў, лясніцтва самавольна забірае ў беднага калгаса патрэб­нае калгасным каровам сена. Скарга разглядалася доўга, на не­каль­кіх паседжаннях выканка­ма. Было відавочна, што Конан Фё­даравіч няправы, але ўлічваліся яго партызанскія заслугі і патрэ­ба пракарміць кал­гасных ка­роў. Урэшце прынялі “саламонава рашэнне”: прызналі, што ляснічы правы, але сена калгасу трэба вяр­нуць і штраф не спаганяць.

Праз некаторы час у Бабірове мя­не ўбачыў старшыня райвыканкама (прозвішча, зда­ецца, Манні­каў) і запытаў, ці вернута сена калгасу. Я адказаў, што сена ў кал­гасе шмат, нават не скошана яшчэ 30 га сенакосаў першым укосам. Гэтаму старшы­ня райвыканкама не паверыў. Давялося завезці яго разам з Пін­чуком на на­званы ўчастак. І там старшыня райвыкан­кама выказаў Пінчуку сваё абурэнне. На другі год Пінчук ужо не касіў нашы сенакосы, але сам асабіста прагнаў праз іх статак кал­гас­ных кароў. Пяць гадоў ён рабіў нам па­добныя гадасці, але ад­нойчы мы сустрэліся з ім за ста­лом і ўрэшце прымірыліся. Паз­ней нават пасябравалі.

А наконт пабудовы дома давялося звяртацца да дырэктара саўгаса “Завалочыцы” М.І.Бла­хіна. Міхаіл Іванавіч прыязна пас­тавіўся да маёй патрэбы і даў дазвол на выдзяленне ўчастка. Але выбраны мною і паз­на­чаны тычкамі ўчастак праз два дні быў па загадзе галоўнага агра­нома Р.Грын закультываваны і тычкі мае выкінуты. Мне паведамілі, што будоўля на дадзе­ным участку не дазваляецца. Я выбраў іншы ўчастак, з ім таксама ўзнікалі праб­лемы, але, не зважаючы на тое, я завёз лес і пачаў будавацца.

Будоўля ішла цяжка. Было шмат кантралёраў і праверак. Былі ананімныя пісьмы – то ў рэдакцыю га­зеты, то ў міліцыю – аб злоўжыванні мною службовым становішчам, па гэтых пісьмах праводзіліся рэвізіі дакументацыі, розныя праверкі, якія ніякіх парушэнняў не выя­вілі. Праз такое вымотванне нерваў у 1962 го­дзе я з сваёй сям’ёй усё ж засяліўся ва ўласны дом, дзе і пражы­ваю дагэтуль.

На першае лета ў лясніцтве працы было вельмі шмат. Ачыст­ка леса ад захламленасці і высадка леса на вялікіх плошчах пат­рабавалі шмат рабочых рук. Глебу пад пасадку трэ было падрых­тоўваць коньмі, а ў лясніцтве была толькі адна кабыла. Праўда, работнікам лесааховы дазвалялася мець каня ў асабістым карыс­танні і некаторыя леснікі набылі коней, якія таксама прыцягва­ліся на працу ў лясніцтва.

У калгасах і саўгасе былі свабодныя работнікі, але кіраўнікі гаспадарак не дазвалялі ім падзарабляць на баку, у тым ліку ў ляс­ніцтве. Прадстаўніку лясніцтва трэ было з’явіцца а сё­май гадзіне на нарад у гаспа­дарку і дамовіцца з старшынём, потым ісці ў брыгаду дамаўляц­ца з брыгадзірам, пасля чаго сазвоньвацца з лясгасам і вы­клікаць машыну. Шафёр Шулакоў­скі перавозіў рабочых на сваім грузавіку за 4-5 рэйсаў. Уся­го ў лясніцтве было 150 мячоў Ко­лесава для пасадкі лесу, з якімі маглі працаваць 300 чалавек. На сарціроў­ку і падноску са­джанцаў патрабавалася да 40 чала­век. Людзі, якія пры­ходзілі, працавалі з ахвотай, тэхнало­гію пасадкі выконвалі даклад­на. Магчыма, спрыяла гэтаму і перспектыва заробку. Але, дума­ецца, не толькі. Чалавек, які зда­вён жыве і працуе на зямлі, ведае, што та­кое лес для яго. Лес выратоўваў людзей у вайну, лес дапамагае ім і ў мірны час. Працавалі ад 7-8 гадзін раніцы да позняга вечара. Летам на догля­дзе за ляс­нымі пасадкамі працавалі ад 20 да 40 чалавек. Бы­лі вялікія праблемы з арганізацы­яй такой работы. Кожнага трэба было прыняць на працу, завез­ці на месца, даставіць туды і раздаць інструменты, паказаць, якую канк­рэтна выконваць пра­цу, завезці назад, дамовіцца аб рабоце на наступны дзень. З людзьмі дамаўляц­ца было прос­та. Нашмат цяжэй было ўзгад­няць усе такія пытанні з кіраўніцтвам гаспадарак. Мала дапама­галі тут і сельскія саветы, яны найперш клапаціліся пра сельгасвытворчасць.

Тым не менш, лясніцтва ўжо з першага года свайго існавання мела добрыя паказчыкі і займала высо­кія месцы ў так званым “са­цыялістычным спаборніцтве”.

Як ужо казалася, кіраўнікі гаспадарак адчувалі сябе каралямі на сваёй зямлі і ўсё, што размяшчалася на тэрыторыі гаспадаркі (дзіцячы садок, школа, сельмаг, камбінат бытавога абслугоўвання ды інш.), лічы­лася імі дадаткамі да гаспадаркі, якія павінны былі аб­слугоўваць яе работнікаў. А ўсе, хто абслугоўвае сельгас­работнікаў, павінны былі падпарадкоўвацца ды­рэктару саўгаса ці старшыні кал­гаса і выконваць яго распа­раджэнні. Такое стаўленне з іх бо­ку было напачатку і ў адносінах да лясніцтва, бо кантора лясніц­тва размяш­чалася на тэрыторыі нейкай гаспадаркі. Я не мог з гэтым пагадзіцца, бо лічыў лясную гаспадар­ку асоб­най структурай, якая суседзіць з сельскай гаспадаркай, але мае сваю тэрыторыю і на ёй свае метады вядзення гаспадаркі, адпаведныя дзейным у краіне законам. Прывы­каць да такога меркавання кіраўнікам сельскіх гаспадарак, якія ра­ней мелі лес у сваім распараджэнні, было надта ж цяжка. На гэтай глебе ўзні­калі шмат-лікія канфлікты.

Леснікі, якім дазвалялася мець у асабістым карыстанні і ка­рову, і каня, мелі службовыя сенакосы, з якіх забіралі сена і пер­шага, і другога ўкосу. Досыць часта здаралася, што скошанае на тых сенакосах сена брыгадзір забіраў у калгас ці саўгас. Тлума­чылася гэта неабходнасцю падтрымліваць дысцыпліну ў гаспа­дарцы. Справа ў тым, што калгаснікам не дазвалялася нарыхтоў­ваць сена для асабістага карыстання з пер­шага ўкосу, каб не было “разбазарвання сацыялістычнай маёмасці”. Першы ўкос – заўсё­ды для калгасных статкаў. А леснікі нібыта гэты “закон” паруша­лі, што нервавала калгасных “заканадаўцаў”.

Забранае ў калгас сена даводзілася вяртаць леснікам праз суды. Суды абавязвалі гаспа­даркі сена вяр­нуць і яго вярталі, але вярталі не тое, што забралі, а тое, якое выдзеліць брыга­дзір, гор­шай якасці ды, здаралася, увогуле падгнілае. Акрамя таго, на гэ­тыя суды траціўся каштоўны летні час.

Лета для лесааховы – пара вельмі гарачая. У літаральным і ў пераносным сэнсах. Пажар – самае вялі­кае няшчасце для лесу. Ніякі парушальнік не папсуе столькі лесу, колькі знішчыць пажар. Да таго ж, пажа­ры вынішчаюць не толькі лес, яны знішчаюць усё жывое ў лесе – мікраарганізмы, грыбніцу, жамяру, гадаў і жывёл. За лета даводзілася тушыць ад 7 да 15 пажараў на вялікіх плош­чах. Ту­шыць лясныя пажары вельмі цяжка, а тым, хто не ведае ме­тадаў і тактыкі тушэння лясных пажараў, справіцца з імі амаль не­магчыма. Шмат лясоў гінула ад пажараў. Давялося на даху канто­ры лясніцтва збудаваць назіральную вышку з азіму­тальным кру­гам, а ў кожнай вёсцы стварыць назіральныя пункты з блізкай тэ­лефоннай сувяззю і арганіза­ваць навучанне супра­цоўнікаў леса­аховы па тушэнні лясных пажараў. Гэтыя мерапрыемствы значна змен­шылі страты лесу ад пажараў. Пажары цяпер своечасова заў­важаліся і ліквідоўваліся на пачатко­вай стадыі. Праводзілі адпа­ведныя гутаркі з школьнікамі, прасілі іх аказваць лесаахове дапа­могу. Досыць часта мена­віта паведамленні дзяцей, асабліва пад час вакацый, дапамагалі своечасова справіцца з агнём у лесе. Ня­рэдка школьнікі дапамагалі і тушыць.

Варта адзначыць, што лясныя пажары – гэта амаль заўсёды справа рук чалавечых. За 49 год ма­ёй пра­цы ў лясной гаспадарцы толькі адзін раз пажар распачаўся з удару маланкі пад час навальні­цы. Усе астатнія выпадкі – або ненаўмысны падпал, напрыклад, пры выпальван­ні сухой травы вясной ці ад кінутага ў сухую траву неда­курка, або, здаралася, і наўмысны.

Так, аднойчы жыхар вёскі Лука быў злоўлены лесніком Ц.Бу­­лавацкім і пакараны за самавольную высечку. Помсцячы за гэта, ён тры разы падпаліў лес (мяркуючы, што паліць у абходзе Ц.Булавац­кага, але паліў у абходзе І.Зубца, бо не ведаў межаў абходаў).

Ляснік калгаса імя Кірава Ф.Кандратовіч быў пакараны штра­фам у 1 рубель 24 капейкі за самаволь­нае высяканне сухастою на дровы. І тут крыўда вылілася ў неаднаразовае пад­пальванне лесу. На трэцім выпадку і адзін, і другі папаліся і болей не падпальвалі.

Меры, якія мы прымалі, усё ж дзейнічалі і людзі станавіліся больш абачлівымі пры выкарыстанні агня ў лесе. Але быў у гэтым і другі бок: людзі пачыналі баяцца, што іх аштрафуюць за падпал. І калі чалавек, знахо­дзячыся па нейкай патрэбе ў лесе, заўважаў па­жар, ён замест таго, каб кінуцца тушыць, хутчэй збягаў з таго месца, каб яго не западозрылі ў падпале.

Калі пачынаўся перыяд сухога надвор’я і нарастала небяспека пажараў, лесаахова працавала вельмі напружана. З пяці гадзін рані­цы мы перакрывалі выезды ў лес, спынялі ўсіх, хто йшоў ці ехаў па грыбы ці ягады, рэгістравалі транспарт, ездавых і старшых групы, асабліва калі гэта былі немясцовыя жыхары, рас­павядалі ім, дзе можна хутчэй назбіраць грыбоў ці ягад і прасілі не разводзіць вогні­шчаў, не кідаць незату­шаныя недакуркі, а калі ўбачаць пажар, пры­няць меры па яго ліквідацыі ці паведаміць прад­стаўнікам леса­аховы. У залежнасці ад ураджайнасці грыбоў і ягад лясы Завалочыцкага лясніцтва наведвалі за перыяд збору ляснога ўраджаю да пяці тысяч прыезджых людзей і некалькі сотняў транспартных сродкаў. Гара­джане звычайна з разуменнем ставіліся да нашых просьбаў.

На той час амаль усе палілі ў сваіх печах дрывамі. Ні торфу, ні вугалю насельніцтву не адпускалі. Торфам палілі толькі на спіртза­водзе і, каб тыя, хто працуе на спіртзаводзе, не ця­галі торф дадому, ім даз­валялася выпісваць торф і для сябе. Астатнія палілі дрывамі, якіх на ўсіх не хапала. Таму хадзілі красці дровы ці ў калгасныя ля­сы, ці ў дзяржлесфонд.

Таксавы кошт дроў быў досыць нізкі (паўтары капейкі за кубаметр), ды й будаўнічай драўніны ліста­вых парод невялікі (ад 10 да 40 капеек за кубаметр). І штрафы ў памеры 10-кратнага кошту нікога не пужа­лі. Людзі не вельмі й хаваліся. Калі ў каго на двары знаходзілі самавольна выразаны лес ці дровы, людзі ап­лочвалі штраф і спакойна карысталіся цяпер ужо “законна” сваім лесам. Галоўнае было давезці лес да дому, каб не перапынілі па дарозе і не забралі (гэта называлася: секвестрыраваць), бо тады і лесу няма, і штраф плаціць трэба.

Сваіх коней у людзей (акрамя леснікоў) не было. Таму, каб прывезці нарэзаны лес, трэ было выпрош­ваць каня ці машыну ў гаспадарцы. Такое дазвалялася толькі ў вольны ад пра­цы час (да пачатку работ ці пасля іх заканчэння). Таму людзі ехалі за лесам часцей у цёмны час сутак. Каб злавіць каго, даводзілася збі­раць групу, бо адзін ляснік тут нічога б не здолеў, і рабіць аблавы. У асобных выпадках даводзілася ўзброй­вацца. У некаторыя ночы спынялі па 5-12 павозак, гружаных лесам. Але спыніць – палова справы. Што да­лей? Дакументаў у чала­века няма, дэпутаты з гэ­тых населеных пунктаў прысутнічаць пры складанні акта адмаў­лялі­ся (маўляў, парушальнікі – людзі не слабыя, могуць і галаву адкруціць). Нават старшыня калгаса, як ужо паміналася, адмаў­ляўся называць прозвішча суседа, маўляў не ведаю. Даво­дзілася прыцягваць мілі­цыю. З міліцыяй складаем пратакол аб парушэн­ні, потым высвятля­ецца, што пратакол складзены на чала­века, які памёр яшчэ да 1917 года, ці на паліцэйскага, расстралянага пар­тызанамі пад час вайны.

Распавяду некалькі паказальных выпадкаў.

Аднойчы раніцай выявілася, што на Станілеўшчыне (былы хутар Станілевіча паміж Арыж­няй і Сімо­навічамі) спілена 18 сос­­наў, ад кожнай адпілена бервяно па 8,5 мет­раў і вывезена машы­най у бок Радуціч-Дараганава. Мы з лесні­ком аб’ездзілі ўсе пунк­ты перапрацоўкі драўніны, усіх забудоўшчыкаў у Дараганаве і ва­кол і нічога не знайшлі. Два дні стра­цілі попусту. Зайшлі з мэ­тай паабедаць да маёй знаёмай Філата­вай Аляксандры. Яна раз­маўляла з суседам на вуліцы. Сусед, калі пачуў, з якой мэтай мы тут ездзім, распа­вёў, што ў тую ноч ён дзяжурыў на чыгуначнай станцыі і прыкладна а другой гадзіне ночы бачыў, як ЗІС-150 з пры­чэпам, гружа­ны лесам, скіраваўся ў бок Асіповіч. Мы паехалі ў Асі­повічы, зайшлі ва ўпраўленне капі­тальнага будаўніц­тва райвыкан­кама і выпісалі ўсіх забудоўшчы­каў, іх было больш за сорак. Звярнулі ўвагу, што адзін з іх прыехаў з вёскі Лука, якая недалё­ка ад месца пакражы лесу. У яго і знайшлі скрадзе­ную драў­ніну, большая частка якой была ўжо ўкладзена ў сцены новага дома. Нас ён на двор не пус­ціў. Мясцовы дэ­путат (жанчына гадоў сарака пяці) прысутнічаць пры складанні акта адмовілася, маўляў, яна не ведае пры­езджых лю­дзей і баіцца іх. Звярнуліся ў міліцыю. Участковы запрасіў старшы­ню вулічнага камі­тэта і з імі мы змаглі патра­піць на двор. Там мы знайшлі два абрэзкі камлёў ад нашых пнёў (іх чалавек не паспеў спа­ліць) і абмералі колькасць укладзенай у сцены драўніны, запатра­баваўшы на яе дакументы. Да­кументаў не хапала. Мы за­прасілі гас­падара праехаць ра­зам з намі на месца пакражы, каб зверыць зной­дзе­ныя на яго двары камлі з на­шымі пнямі. Яму нічога не застава­лася, як прызнаць сваю віну і сплаціць нане­сены лясной гаспадарцы ўрон. Патлумачыў, што лес купіў у лесніка саўгаса “Завалочыцы” С.Бунеша за два мяшкі пша­нічнай мукі вышэй­шага гатунку.

Другі выпадак. Аднойчы ішоў у дзень нейкіх выбараў да свай­го дома, яшчэ нежылога, і ўбачыў, што за ракой па Яўсеевічах у бок Рудні пайшла машына “ЗІЛ” з прычэпам. Падумаў: нібыта ж у тым баку і драўні­ны на вываз ніякай няма. Але турботы з выбарамі (я быў у складзе выбарчай камісіі) адцягнулі ўвагу. Кры­ху пазней пад’ехаў Астроўскі Зміцер на грузавіку і кажа, што ён едзе ў Тоўсты Лес, вязе урну для галаса­вання тым, хто не змог прыйсці, і я павінен ехаць з ім як другі член выбарчай камісіі. Паехалі праз Яўсееві­чы. Праязджаючы праз урочышча Мас­ты, пачулі гул машыны, яна прай­шла за могіл-камі, раз­мінуўшыся з намі. Праехалі далей і ўбачылі свежазрэзаныя дрэвы. Спілена 14 соснаў, адпілены бярвенні па 8 метраў і, відаць, вывезеныя гэтай машынай. Уся работа выканана вельмі хутка, максі-мум за 40 хвілін.

Едучы назад, я распытваў людзей на Рудні і ў Яўсеевічах, але ніхто не звярнуў увагі на нумар машы­ны. І хто ехаў, не пазналі. Ма­шына, нідзе не спыняючыся, выйшла на шашу і па­вярнула ў бок Глушы. Толькі вартаўнік саўгаснага двара сказаў, што машына на хвілінку спынялася каля дома Клыга Ганны і хутка паехала далей.

Пачалі сваё расследаванне. Даведаліся, што машын маркі “ЗІЛ” ні ў Глушы, ні ў Дойніча­ве ці Гарба­цэ­вічах няма. Пачалі шукаць у Бабруйску. Высветлілі, што ў Бабруйск пераехаў сын Ганны Клыга і будуе дом па вуліцы Механізатараў. Наведалі яго, але лесу там не знайш­лі. Даведаліся ў гарвыканкаме адрасы дрэ­ва­апрацоўчых камбінатаў, якія могуць прымаць драўніну ў рас­пілоўку, але й там нічога не знайшлі. Так і дзень скончыўся ні­чым. На начлег зайшоў да сваяка Ўладзіміра Сямёнава, які жыў якраз па вуліцы Меха­ні­затараў. Той, пачуў­шы пра мае клопаты, сказаў, што недалёка ёсць малая ўстаноўка ад нейкай фірмы з га­та­рам для распілоўкі драўніны. Адразу пайшоў туды і ўбачыў нашы бярвенні. Але вартаўнік не ведаў, хто іх прывёз, бо ён на той дзень не дзяжурыў. Знайшоў вартаўніка, які дзяжурыў та­ды, але й ён нічога не пом­ніў. Назаўтра з раніцы зайшоў да дырэкта­ра, прапанаваўшы таму падпісаць акт аб лесапарушэнні яго фір­май. Дырэктар склікаў усіх чатырох сваіх вартаўні­коў, але ніхто з іх не змог нічога патлумачыць. “Што ж, – сказаў дырэктар да мяне, – ацаніце нанесены ўрон, я гэта аплачу і лес забяру, а вы­плачаную суму ўтры­маю з вартаўнікоў, ды й падумаю, каб знай­сці ім замену, бо не спраўляюцца”. Пераглянуліся вартаўнікі і адзін з іх неахвотна патлумачыў, што ягоны сусед Клыга папра­сіў яго прапусціць машыну і дапамагчы рас­піліць лес, нікому пра гэта не гаворачы. Знайшлі Клыгу, той выплаціў усё, што па­трабава­лася і прывёз кві­танцыі. Патлумачыў, што тады з ім пры­ехалі восем чалавек з чатырма ручнымі піла­мі. Прыблізна за 20-30 хвілін былі спіле­ны тыя дрэвы, адпілены і пагружаны бярвен­ні, а калі пачулі гул нашай машыны, праехалі другім бокам могі­лак, бо месцы гэтыя ён добра ведае.

І яшчэ выпадак. Як кажуць, і смех, і грэх. Ляснік А.Дзяш­чэня неяк раніцай заўважыў, што спілены і вывезены ма­шынай бярозы з яго ўчастка. Пошукі не далі плёну. Дзён праз 20 зноў такое ж парушэнне. Ці­каўлюся, ці прыязждаў хто з машынай у тыя дні. Аказваецца, прыязджаў былы сусед лесніка, які перае­хаў у Салігорск. Запрасіў і лесні­ка ў госці, пілі да дзвюх гадзін ночы, потым разышлі­ся. Пытаюся ў лесніка, ці не мог гэты сусед парэзаць бяро­зы. “Навошта ж яму? – кажа, – Жы­ве ў добраўпа­радкавай кватэры, дровы не трэба.” Праз некаторы час зноў пры­язджае той су­сед, п’юць да позняй ночы, а назаўтра зноў свежазрэ­заныя бярозавыя пянькі. Каман­дзі­рую А.Дзяшчэню ў Салігорск, у яго там шмат знаёмых і сваякі ёсць, і ён разве­даў, што інжынер-ме­ханік прадпрыемства, дзе працуе былы сусед лесніка, дае яму на вы­хадныя дні машы­ну, каб ён прывозіў дровы бацьку таго інжынера, што жыве ў вёсцы побач з Салігорскам. Давялося ім за гэтыя дровы плаціць.

Былі самавольныя высечкі ў абходзе М.Басалыгі. Я прапана­ваў яму больш увагі нада­ваць ахове лесу. Праз тыдзень прыносіць заяву аб звальненні. Выяўляецца, што злавіў пару­шальнікаў з Паста­віч і тыя, паг­ражаючы сякерай, папярэдзілі, што могуць і жыцця па­збавіць. Абход Басалыгі прыняў Мікалай Лапанік. Ён так­сама баяўся. Я прапанаваў яму ў размовы з парушальнікамі не ўсту­паць, а прасачыць, куды яны павязуць лес, да самай хаты. Ён так і зрабіў. На другі дзень я з леснікамі П.Юрчанкам, М.Лапанікам і ко­нюхам М.Окру­там паехаў у Паставічы. Запрасілі дэпутата сельсаве­та (галоўны бухгалтар калгаса Давы­даў) і пайшлі па хатах, дзе была і наша, і не наша драўніна. Калі гаспадар не мог прад’явіць дакумен­таў, лес забіралі і вывозілі на школьны двор пад ахову школьнага вартаўніка (дырэктар школы І.Ліноўскі, заслужа­ны настаўнік Бела­русі, быў добра знаёмым мне чалавекам). Зрабілі зрэзы камлёў, склалі пратакол, заехалі дадому да І.Ліноўскага падпісаць акт аб пе­радачы драўніны школе, а калі выйшлі з хаты, то зрэзаў на возе не аказалася, скралі. На наша шчасце, на возе было сена, і ў сене заха­валіся два зрэзы, якіх выкрадальнікі ў спешцы не заўважылі. Гучная была справа, Стара­дарожскі суд разглядаў яе 4 месяцы. Потым выс­ветлілася, што суддзя атрымаў хабар ад Дзмітрукоў, пару­шальнікаў (кралі лес бацька з сынам), і ўсяляк імк­нуўся апраўдаць іх. Не змог. Пасля таго з Паставіч ужо не ездзілі да нас красці лес.

Падобных выпадкаў было шмат, яны вельмі перашкаджалі нармальнай працы лясніцт­ва, адцягваючы на расследаванні і час, і сілы, і сродкі. Даводзілася афармляць шмат рознай дакументацыі, афармляць дак­ладна і правільна, каб яе можна было скіроўваць і ў суд, і ў пракуратуру, а калі-нікалі ў райвыканкам ці райкам партыі. Але справа йшла.

Каб выконваць планы па пасадцы лесу, патрабавалася шмат саджанцаў, таму зімой зай­маліся нарых­тоўкай шышак сасны. Нарых­тоўвалі да трох тон шышак за зіму. Затым пачалі вырошчваць па­садачны матэ­рыял, закладвалі гадавальнікі. Паступова аб’ёмы працы пашыра­ліся, лясная справа, як і любая галіна народ­най гаспадаркі, развівалася, што патрабавала павы­шэння кваліфіка­цыі яе кадраў. Ужо з 1964 года пры ляс­ніцтве былі створаны кур­сы па пад­рыхтоўцы леснікоў па 100-гадзіннай праграме, курсы дзейнічалі на пра­цягу многіх гадоў.

Набыўшы спрыт у лесапасадках, мы пачалі займацца і леса­маляваннем. Напрыклад, на 50-гектарнай пасадцы сасны каля вёс­кі Бабірова ў 1967 годзе (да 50-годдзя савецкай улады) бярозай бы­лі высаджаны лічбы “50” і пяціканцовая зорка. Блізу таго ж Бабі­рова, ва ўрочыш­чы Дзяшчыха гэткім жа спосабам у 1971 годзе адзначылі 50-годдзе стварэння БССР, выклаў­шы бярозай па сас­не: “БС50СР”. Былі і іншыя маляўнічыя адзнакі розных юбілеяў па маладых лесапа­садках, і праз шмат гадоў гэтыя знакі былі доб­ра бачнымі на фота-планах.

Лес і яго работнікі

Змянялася кіраўніцтва лясгаса. Доўнар М.К. з пасады дырэк­тара лясгаса быў пераведзе­ны на пасаду загадчыка райпалівазбыту. На яго месца прыбыў малады, энергічны, хаця й не­дастаткова аду­каваны, вы­пускнік Буда-Кашалёўскага ляснога тэхнікуму Саўчанка Мікалай Пятровіч, які раней працаваў ляснічым у Чэрыкаўскім ляс­гасе. Галоўным ляснічым стаў Саўкоў Мікалай Аляксандравіч, вы­пускнік Беларускага тэх­налагічнага інстытута, добра аду­каваны і прынцыповы кіраўнік. Чаму не наадварот, – цяжка сказаць, у на­чальства свае меркаванні. Жонка Мікалая Галіна Канстанцінаўна стала інжынерам лясных культур. Праца лясгаса набывала больш парадку і арганізаванасці. Павысілася ўвага да дзейнасці паднача­леных лясніцтваў. У Завалочыцкім лясніцтве праца была добра на­ладжанай і пра на­ша ляс­ніцтва ўхвальна выказваліся з роз­ных тры­бун на канферэнцыях, сходах, заахвочвалі прэміямі да святаў.

Чамусьці гэта не спадабалася майму памочніку М.Емельяна­ву. На адным з пасяджэнняў рабачкаму лясгаса ён выказаўся ў тым сэнсе, што ён працуе болей за іншых, а хваляць, зусім не па заслу­гах, лясніцтва ды ляснічага. Прычынай гэткай “крытыкі” было тое, што Міхаіл Іванавіч любіў браць з кліентаў магарыч за нейкія паслу­гі, напрыклад за адбор лепшага лесу пры адпусканні насельніцтву, за лепшыя дровы, а я, як ляс­нічы, такія захады перапыняў. Вось і вылі­лася аднойчы раздражненне ў прылюдную “крытыку”. Выслу­хаўшы гэты выступ, галоўны ляснічы вырашыў правесці рэвізію лясніцтва. Была дасканала праверана пра­ца ўсяго калектыву і высветлілася, што галоўныя парушэнні і недапрацоўкі менавіта там, за што адка­зваў М.Емельянаў. У выніку ў Міхаіла Іванавіча з’явілася “ўласнае жаданне” пакінуць працу памочніка. 4.01.1965 на гэтую пасаду быў прызначаны Голуб Канстанцін Трафімавіч (на той час студэнт-за­вочнік Бе­ларускага тэхналагічнага інстытута). У тым жа годзе за амаральныя паводзіны быў звольнены ляснік А.Пя­хота, на яго месца пераведзены лесаруб Горбель Леанід Лявонцьевіч. Участковы тэхнік-лесавод А.Бізун пайшоў на павышэнне ў Слаўкавіцкае лясніцтва пасля завочнага заканчэння Бранс­кага лесатэхнічанага інстыту­та.

Лясы, прынятыя пад ахову ад калгасаў і саўгасаў, узнаўля­ліся хутка, шматпарасткавым метадам, пе­раважна ліставымі паро­дамі. Да канца 60-х гадоў аб’ёмы высечак догляду за ма­лад­няком значна выраслі і дасягнулі трох тысяч кубаметраў драўніны за год. Многія зарослыя ўчасткі даводзілася рэканструяваць, г.зн. высаджваць там каштоўныя пароды – сас­ну, елку ды інш. Сасно­выя насаджэнні, пашко­джаныя пад­корным клапом, вы­сякаліся, на іх месцах стваралі-ся густыя пасадкі сасны. У ліставых пасад­ках прасякаліся ка­лідоры і гэтыя просекі засаджваліся сасной.

Аптымальнай гушчыні пасадак мы тады не ве­далі, даводзі­ла­ся высвятляць гэта эксперыментальна. Ва ўрочышчы Салаўкі (па дарозе на Сельцы) былі закла­дзены чаты­ры доследныя куль­туры сасны з рознай гушчынёй: 4,5, 6, 8 і 12 тысяч саджанцаў на гек­тар. І праз дзесяць год пераканаліся, што найлепшая для леса гушчыня па­садкі 6-8 тысяч са­джанцаў на гектар. У больш густа высаджаных культурах шмат снегалому з-за слабай трыва­ласці галля, у рэдкіх пасадках дрэвы маюць тоўс­тае галлё, што значна абцяжарвае прачыстку лесу.

Першая лесапасадачная машына прыжылася ў лясніцтве ў 1964 годзе. Спачатку яна працавала ў агрэ­гаце с трактарам ДТ-54, пазней злаўчыліся навесіць яе на МТЗ, што паско­рыла працу. Па нашым пры­кладзе і ў іншых лясніцтвах лесапасадкі пачалі выкон­ваць з тракта­рам МТЗ. Але лесападачная машына добра працава­ла на чыстых плошчах, без пнёў. Пры ра­боце на лесасеках з-за карэння было шмат пропускаў і даводзіла­ся дасаджваць уручную да 40%. На чыс­тых плошчах тое, што прапускала машына, спраў­лялася дасаджваць адна пара людзей, на лесасеках патрабавалася ставіць ужо мінімум дзве пары.

З ростам аб’ёма работ штат лясніцтва павялічваўся. Увялі дадатковую пасаду тэхніка-лесавода, не­калькі штатных адзінак леснікоў, арганізоўваліся брыгады лесарубаў.

Вось штат лясніцтва на 1969 год:

1.      Ляснічы Булавацкі Мікалай;

2.      Памочнік ляснічага Голуб Канстанцін;

3.      Памочнік ляснічага Шкуматаў Фёдар;

4.      Бухгалтар Корбут Станіслаў;

5.      Тэхнік-лесавод Сяргейчык Аляксандр;

6.      Тэхнік-лесавод Медзвядок Леанід;

7.      В.а. тэхніка-лесавода Клыга Іван;

8.      Конюх Окрут Мікалай;

9.      Ляснік Арцёмчык Ілля;

10. Ляснік Багдановіч Канстанцін;

11. Ляснік Белавушка Мікалай;

12. Ляснік Герман Канстанцін;

13. Ляснік Горбель Леанід;

14. Ляснік Гурын Аляксандр;

15. Ляснік Гурын Мікалай;

16. Ляснік Гурын Сяргей;

17. Ляснік Дзяшчэня Аляксандр;

18. Ляснік Кабановіч Уладзімір;

19. Ляснік Кароль Міхаіл;

20. Ляснік Луцкі Васіль;

21. Ляснік Окрут Васіль;

22. Ляснік Шымчык Канстанцін;

23. Ляснік Юрчанка Пракоп;

24. Лесаруб Баярка Мікалай;

25. Лесаруб Дзяленда Пятро;

26. Лесаруб Жытнік Уладзімір;

27. Лесаруб Лук’янчык Мікалай;

28. Лесаруб Лыч Рыгор;

29. Лесаруб Мігас Марка;

30. Вальшчык лесу Ахаевіч Васіль;

31. Трактарыст Жлобіч Мікалай;

32. Трактарыст Клыга Уладзімір.

Мне хацелася (і як мог, таго дамагаўся), каб любы работнік лясніцтва працаваў з задавальненнем, каб мог зарабляць і карміць сям’ю, каб шанаваў сваю працу і не хацеў яе страціць. Гэта было ня­проста, бо аб лесніках была чамусьці нядобрая слава, маўляў, нязда­тныя да працы, цягаюцца са стрэльбай па лесе і шу­каюць, з каго б спагнаць магарыч. Нейкая нагода да такой славы ўсё ж была, бо на працу ў лясніцтва даво­дзілася браць тых, каго звальнялі з калгаса, саўгаса ці з шыннага камбіната ў Бабруйску. Людзі былі і са схіль­насцямі да алкаголю, і не заўсёды адрознівалі сваё ад чужога. Да­водзілася выконваць і функцыі выха­вальніка. Відаць, нам гэта неяк удавалася, бо работнікі ўрэшце пачыналі разумець патрабаванні і выконваць свае абавязкі сумленна. Дзякуючы іх працы лясніцтва заўсёды было на перадавых пазіцыях у лясгасе.

Для добрага выканання рознабаковай працы па ахове лесу і вя-дзення лясной гаспадаркі патрабаваліся, што ні кажы, самаах­вярныя людзі з любоўю да лесу, гатовыя да працы працягласцю 24 гадзіны за суткі. Ле­снікі ахоўваюць дзяржсклад без агарожы, без замкоў і без дзвярэй. А аматараў пачаставацца “нічыім” заў­сёды хапала. Ішлі да леснікоў з магарычом, прапаноўвалі сякія-такія грошы. Спакусаў пры небагатым жыц­ці хапала. І некаторыя спакушаліся. Але такое было рэдкасцю. Большасць леснікоў былі сумленнымі, ма­ральна надзейнымі людзьмі і, адпрацаваўшы дзе­сяцігоддзі, сыходзілі на пенсію з незаплямленым сумлен­нем. Шмат хто з іх атрымалі нагрудныя знакі Міністэрства лясной гас­падаркі СССР “Х [ці ХХ, ці ХХХ] лет безупречной службы в лес­ной охране СССР”.

За першыя 10 год працы лясніцтва рознымі відамі ачыш­чальных работ было ахоплена 46% лясной плошчы лясніцтва, за другое дзесяцігоддзе – яшчэ больш за 50%. Такім чынам, за 20 гадоў амаль усе лясы лясніцтва былі дагледжаны і іх стан нашмат палепшыўся. Высечкі догляду лесу паступова нарасталі, а ў выні­ку патрэба насель-ніцтва ў дровах пачала забяс­печвацца, што ад­разу знізіла колькасць самавольных высечак.

Я ставіў пытанне аб спрашчэнні працэдуры адпускання дроў, каб людзям не трэба было хадзіць спа­чатку ў сельсавет па дазвол, потым у лясніцтва за непасрэднай выпіскай дроў. Стар­шыня сельсавета У.Ба­ры­­сік пратэставаў, наракаючы, што лясні­чы хоча адабраць у яго ўладу. Справа ў тым, што калі чалавек прыходзіць у сельсавет за нарадам на дровы, з яго можна запат­рабаваць плацяжы, якія ён не сплаціў, ці прапанаваць таму папра­цаваць дзень-два на добраўпарадкаванні тэрыторыі, на што лю­дзі, занятыя працай на сваіх усадзьбах, не вельмі пагаджаліся, ка­лі б не патрэба ў дровах. Але дроў ужо хапала і ўдзел сель­савета ў дрова­забеспячэнні насельніцтва станавіўся непатрэбным.

Адной з самых працаёмістых і нелюбімых леснікамі работ было нарыхтоўка хваёвых лапак, якая пача­лася недзе з 1965 года. Ніхто ў кіраўніцтве міністэрства дакладна не ведаў, колькі гэтых ла­пак можна на­рыхтоўваць на на­шых лесасеках, таму планы даводзі­ліся самыя недарэчныя. Пісалі, мабыць, што каму ў га­лаву ўзбрыдзе. Потым гэта ўводзілася ў Дзяржплан СССР з не менш чым пяціпра­цэнтным ростам з году ў год адпаведна заданням ЦК КПСС і Са­вета міністраў. Каб выконваць такія планы, давялося заняцца лінейнымі высечкамі ў маладняках. Нарыхта­ваныя лапкі людзі выносілі лясён­камі да дарогі, дзе іх потым грузілі на трактарны прычэп. Ад кожна­га лесніка патрабавалася, акрамя выканання яго асноўных функцый, нарых­тоўваць адзін прычэп лапкі штомесячна. Каб выконваць гэтае дзікае патрабаванне, леснікі кляймілі для вы­сечкі здаровыя елкі з густой кронай, а калі шкадавалі высякаць такія елкі, то залазілі на іх і абсякалі яловыя галінкі, пасля чаго дрэва ўсё адно гінула праз год-два. Пераканаўшы­ся, што плaн па нарыхтоўцы хваёвых лапак для іх невыканальны, некаторыя леснікі нават сыхо­дзілі з працы.

Аплата за нарыхтоўку хваёвых лапак была зусім маленькай, але некаторыя, радуючыся і такой аплаце, ішлі дапамагаць леснікам вы­конваць план. Вялікім спецыялістам па нарыхтоўцы лапак была Га­ліна Ўладзімі­раўна Окрут. З сваім мужам, лесніком Окрутам Васі­лём Аляксандравічам, яна нарыхтоўвала па 6-8 тон за месяц.

Самаахвярнай працай леснікоў нам удалося ўсё ж выканаць план у першы год, нават перавыканаць. Пры заданні нарыхтаваць 180 тон хваёвых лапак лясніцтва нарыхтавала 200 тон. У другіх ляс­ніцтвах гэтыя паказчыкі былі больш сціплымі. На наступны год ляс­гас падвысіў нашаму лясніцтву план па нарыхтоўцы лапак да 420 тон. “Каб не фарсеў, што ўмееш планы выконваць,” – сказаў М.Саў­чанка, дырэктар лясгаса. Можа, ён быў правы, можа, сапраўды не трэба вылузвацца з скуры, каб выконваць дурныя заданні. Але тады чаму ён не пераконваў міністэрства ў неразумнасці і непатрэбнасці такой працы, а ціснуў на нас, патрабуючы выконваць план?

Толькі напачатку 80-х гадоў нарыхтоўку хваёвых лапак адмя­нілі. Гэта адбылося ўжо, калі М.Саўчан­ка сыйшоў на пенсію, а ды­рэктарам лясгаса быў прызначаны М.Балафінаў. Прычына, натураль­на, не ў зме­не дырэкта­ра. Проста ў міністэрстве нарэшце перакана­ліся, што нарыхтаваную з хваёвых лапак муку, якая змяшчае шмат драўніны, ні свойскія, ні дзікія жывёлы не спажываюць. Магчыма, нехта абараніў дысерта­цыю аб вя­лікай карыснасці такой мукі. Але жывёлы дысертацый не чытаюць і таму не ведаюць нічога аб гэ­тай карыс­насці. І вось – зя­лёную хвою паядаюць і сасновую кару абгрызаюць, а ад высушанай і пераме­ленай адмаў­ляюцца – не наш, маўляў, харч. І муку, на якую пакладзена столькі шалёнай працы, высявалі зноў у лес.

Высечкі догляду за лесам рабіліся цяпер па новай кімсьці распрацаванай тэхналогіі – паквартальна. Высечку прызначалі адразу па ўсім квартале, адмяжоўваючы розныя віды высечкі. Так прасцей было ад­водзіць участкі пад высечкі. Плюсам была і канцэнтрацыя ўсёй працы – нашмат прасцей весці кантроль. Але атрымлівалася, што пры такой тэхналогіі загружаны адпаведнай працай былі толькі два-тры леснікі. А прыцягваць да працы ў вы­дзеленым квартале леснікоў з іншых абходаў было і накладна, і небяспечна, бо тады тыя абходы заставаліся без прыгляду.

Напрыклад, калі ў абходзе лесніка Л.Горбеля быў выдзеле­ны квартал у 107 га, на якім неабходна было высечы 1400 куб.м драўніны, то Л.Горбель з сваёй звышпрацаздольнасцю змог спра­віцца з такім аб’ёмам працы, не атрымаўшы заўваг. Іншым лесні­кам такія аб’ёмы працы былі не пад сілу.

Вырашыўшы адзначыць стараннасць лесніка, я падрыхтаваў і перадаў у лясгас дакументы аб дзяр­жаўнай узнагародзе Л.Гор­беля за дасягненне выдатных вынікаў працы. Амаль адначасова ў лясгас прышла ад Л.Горбеля скарга, што нібыта ляснічы не выдае яму формен­нага абмундзіравання. Дырэктар лясгаса зрабіў пра­верку і высветліў, што форменны шарсцяны касцюм Л.Горбель атрымаў год назад, а касцюм выдаецца на два гады (а не на год, як тое, мабыць, меркаваў ляснік). За такое паклёпніцтва дырэктар з спісаў на дзяржаўную ўзнагароду Л.Горбеля выкрэсліў.

Вялікая ўвага з боку лесааховы надавалася ахове прыродных рэсурсаў і жывёльнага насельніцтва ля­соў. У 70-80-х гадах паля­ванне стала папулярным відам адпачынку (і не толькі адпачынку). Колькасць па­ляўнічых нарастала. Асабліва ў нашым лясніцтве, якое пры добрай дарозе. Да нашага лясніцтва далучылі калекты­вы паляўнічых Бабруйскіх заводаў “Аграмаш” і “Фандак”. Калі прыязджалі адтуль на паляванне з адпаведнымі ліцэнзіямі, да гэ­тай групы паляўнічых далучаўся работнік лесааховы, які дапама­гаў шукаць звера. Часта паляўнічыя, асабліва з “Фандакa”, выказ­валі падзяку лесніку і ляс-ніцтву за дапамогу. Але зда­ралася, што леснікі дапамагалі паляўнічым без ліцэнзій ці палявалі самі. Напры­клад, мне аднойчы стала вядома, што леснікі В.Жытнік і К.Дзюкаў арганізавалі незаконнае паляванне на капытных. Праверыўшы факт, я забраў і здаў у міліцыю іх стрэльбы, тады я меў такое права.

Складаліся акты аб браканьерстве. Аднойчы за незаконна за­бітага лася браканьер быў асуджаны на два гады папраўчых работ. Браканьерскія вылазкі ў нашы лясы рабілі часта з суседніх раёнаў – Старада­рож­скага, Асіповіцкага і Бабруйскага. Леснікі сустракалі та­кіх ахвотнікаў паласавацца дармавой дзічынай і выправоджвалі з тэ­рыторыі. Помсцячы, тыя рабілі якую-небудзь шкоду ў лесе – выкоп­валі указальныя слупы ці шчэ што. Здаралася, што кралі нашых па­ляўнічых сабак.

Барацьба з браканьерамі – справа няпростая і небяспечная. Бо браканьер ідзе са зброяй і на заўвагі ле­сніка рэагуе азлоблена: што, маўляў, гэта тваё асабістае? Можа пачаць супраціўляцца ці нават зброю пус­ціць у ход. Пры сустрэчы з браканьерамі быў моцна збіты ляснік А.Дзяшчэня. Усю ноч Аляксандр Аляксе­евіч праляжаў у ле­се, не могучы падняцца, толькі раніцай вярнуўся дадому. Парушаль­ні­каў апазнаць не змог. Быў збіты таксама ляснік І.Барысік. Акрамя таго, у яго браканьеры забралі пасведчанне работніка лесааховы і ін­шыя дакументы, якія пазней падкінулі ноччу каля лясніцтва. А ляс­нік К.Герман пры затры­манні браканьера быў ранены ў ногі дзевяц­цю карцечынамі. Злачынца па прозвішчы Сугака быў знойдзены і ат­рымаў пакаранне. Усё ж неяк нам удалося адвучыць суседзяў паля­ваць без дазволу ў нашых лясах. Да­памагло гэтаму між іншым і тое, што мы паездзілі па суседніх лясніцтвах з іншых раёнаў, пазнаёмілі­ся з паляўнічымі з Дараганаўскага, Карытнянскага, Фалічскага, Глу­шанскага калектываў і заключылі з імі вус­ныя дамовы аб узаемада­памозе і супрацоўніцтве. Сустракаючыся пад час палявання на ме­жах нашых лясоў, мы перадавалі адзін аднаму патрэбную інфармацыю, напрыклад пра страчаных сабак ці куды скіравалася падраненая жывёліна, а таксама пра тых, хто больш схільны да браканьерства.

 Калектыў Завалочыцкага лясніцтва

(лістапад 1967 года)

Злева направа

сядзяць: ляснік Дзяшчэня Аляксандр, майстар лесу Медзвядок Леанід, бухгалтар Зубец Яўген, ляснічы Булавацкі Мікалай, памочніmляснічага Голуб Канстанцін, майстар лесу Сяргейчык Аляксандр, ляснік Зубец Іван;

стаяць: ляснік Окрут Васіль, ляснік Гурын Аляксандр, ляснік Гарнастай Міхаіл, ляснік Жытнік Леанід, ляснік Кабановіч Уладзімір,

ляснік Арцёмчык Ілля, ляснік Гурын Мікалай, ляснік Горбель Леанід, ляснік Герман Канстанцін, ляснік Гурын Сяргей,

трактарыст Клыга Ўладзімір, ляснік Шымчык Канстанцін

Інжынерна-тэхнічны і службовы персанал Завалочыцкага лясніцтва

з студзеня 1971 г. па чэрвень 1978 г.

сядзяць: памочнік ляснічага Канстанцін Голуб, ляснічы Мікалай Булавацкі, майстар лесу Фёдар Шкуматаў;  

стаяць: в.а. майстра лесу Іван Клыга, бухгалтар Сцяпан Белавушка

Мінск 11 ліпеня 1991 г.

Міністр лясной гаспадаркі Г.Маркоўскі ўручае М.Булавацкаму медаль “За трудовое отличие”.

Многія супрацоўнікі лясніцтва добрасумленна працавалі доў­гія гады і зрабілі немалы ўнёсак у паляпшэнне якасці нашых лясоў. Раскажу пра некаторых з іх.

Голуб Канстанцін Трафімавіч. Нарадзіўся і ўсё жыццё пра­жыў у вёс­цы Рудня. Па заканчэнні Буда-Каша­лёў­скага ляснога тэхнікума ў 1958 го­дзе быў размеркаваны ў Глускі лясгас і пры­значаны ўчастковым тэхнікам-лесаводам Гарадокскага лясніцтва. У лютым 1961 года пераведзены на та­кую ж пасаду ў Завалочыц­кае лясніцт­ва. Напачатку праца не ладзілася, не ўмеў арганіза­ваць людзей, не ўмеў пракантраляваць, што імі зроблена. Але па­ступова набываў досвед, вучыўся на сваіх і на чужых памылках і ўрэшце стаў выдатным спецыялістам сваёй справы. Паступіў на завочнае аддзяленне Беларускага тэхналагічнага інстытута, правучыўся тры гады, але з-за складанасцяў у сям’і скончыць не змог. У студзені 1965 года прызначаны на пасаду памочніка ляс­нічага, праз некаторы час стаў памочнікам І класа. Выконваў свае абавязкі добрасумленна, старанна і дакладна. Дакументацыю, якую ён вёў, не трэба было пераправяраць. Шмат гадоў мы з ім працавалі поплеч, разам нам даводзілася выбірацца з самых складаных сітуацый, і я ведаў, што гэты чалавек не падвядзе.

Яму вельмі не шанцавала ў жыцці. Жанчыну, з якой ён ажа­ніўся і прывёў у сваю хату, маці чамусьці не залюбіла і іх непры­язныя адносіны вельмі нервавалі Канстанціна. Потым маці пара­лізавала і яна восем год праляжала нерухома. Даглядаць хворую давялося сыну і нелюбімай нявестцы. Гэта быў вельмі цяжкі пе­рыяд. Потым маці памерла, але праз два гады захварэла цешча, страціла розум ці, як казалі на вёсцы, здзяцінела. Пакідаць такую без прыгляду было рызыкоўна і гэта быў працяглы час новых вы­прабаваннў для сям’і. Пасля смерці цешчы спакой настаў нена­доўга, змучаная, знерваваная такім жыццём жонка Антаніна цяж­ка захварэла. Больш за год тулялася па бальніцах, пакуль нарэш­це паставілі правільны дыягназ, потым яшчэ год лячылася. Ад адчаю, ад безвыходнасці Канстанцін стаў піць, стаў з’яўляцца на працу нецвярозым, з-за чаго ў нас з ім былі рэзкія размовы. Ля­чэнне жонцы ўсё ж крыху дапамагло, яна вярнулася дадому. І, каб пачаць нармальнае жыццё, Канстанцін, ужо схільны да алкагалізму, выму­шаны быў закадзіравацца. Пасля маёй адстаўкі ён быў прызначаны на пасаду ляснічага. Гэта стала не вельмі ўдалым перыядам яго пра­цоўнай дзейнасці. А тут і новая навала: цяжка захварэў сам Канстан­цін. Пасля складанай аперацыі яму прызначылі ІІ групу інваліднас­ці. Дапрацаваў да 60-годдзя на пасадзе майстра лесу, але спакойна­му пенсій­наму жыццю нарадавацца не паспеў, хутка памёр.

Булавацкі Цярэнта Навумавіч, мой дзядзька па мацеры. Да вайны працаваў у калгасе, жыў у вёсцы Ка­лявосы. Пад час вайны, калі ўжо сфарміраваліся партызан­скія атрады і захопнікі стваралі па вёсках атрады паліцаяў (“атрады сама­абароны” – так яны называлі) і прызна­чалі старас­таў, у вёсках Восы і Каляво­сы ніхто не пага-джаўся стаць старас­там. Тады каман­дзір партызанскага атрада Паланейчык угаварыў Цярэн­ту стаць старастам у вёс­цы, а не йсці ў партыза­ны, бо “прыш­люць свайго, тады паска­чаце пад яго дуд­ку”. Прабыў ён старастам крыху больш за паўгода, потым вёскі спалілі, хаваўся з сям’ёй па ле­се, а пасля вызвалення пайшоў ваяваць на фронт. Па заканчэнні вай­ны быў дэмабілізаваны і вярнуўся дадому інвалі­дам (ранены ў гала­ву і жывот), дзе быў арыштаваны як здраднік – за тое, што быў ста­растам у немцаў. Але Паланейчык (дзякаваць Богу, што не загінуў!) пацвердзіў, што ста­растам ён быў па партызанскім заданні, і Цярэнту адпусцілі. Пра­цягваў працаваць у калгасе. Але праца ў калгасе была толькі летам, дый за тую нічо­га не плацілі. Таму, калі я прапа­наваў яму стаць лес­ніком, адразу пагадзіўся.. Лес ён любіў і праца­ваў у ім старанна і ра­зумна. Ягоны абход быў заўсёды як прыклад для іншых і, калі на сходах адзначалася яго руп­лівасць і акурат­насць працы, ён казаў: “Каб утрымліваць абход у прыстойным ста­не, трэба не проста ха­дзіць па лесе, а хаця б тры-чатыры гадзіны ў дзень працаваць там”. Усё ж ваенныя раненні нагадвалі пра сябе. На 56-м годзе жыцця ён атрымаў другую групу інваліднасці і сыйшоў на пенсію.

Горбель Леанід Лявонцевіч. Працаваў у калгасе, потым пайшоў у армію. Па вяртанні ў родныя Яўсее­вічы пачаў працаваць на шклозаво­дзе ў Глушы. У тыя часы (канец 40-х – пачатак 50-х гадоў) шклозавод пра­цаваў на дрывах, і іх нарыхтоўвалі ў нашых лясах, заадно ачышчаючы іх ад захламленасці. Потым завод пера­йшоў на іншыя віды паліва і Леанід стаў працаваць лесарубам Гарадок­скага лясніцтва. Быў ён чалаве­кам дужым і працаваў старанна – “адзін за трох”. Калі напрыканцы 50-х гадоў у лясніцтвах пачалі з’яў­ляц­ца бензапілы, яго першага з лясніцтва накіравалі на трохме­сячныя курсы пры Барысаўскім ПТВ, дзе ён ат­рымаў спецыяль­насць “матарыст бензаматорнай пілы”. І калі ён першы раз вый­шаў на лесасеку з бензапі­лой, то паглядзець, як працуе гэтая дзіва-тэхніка, прыйшлі з навакольных вёсак з паўтары сотні гледачоў.

Магутны, вынослівы і напорысты, у працы яму не было роў­ных. І ніхто не пагаджаўся ісці да яго ў напарнікі, бо не вытрым­лівалі яго тэмпу працы, таму працаваў адзін. А ў 1965 годзе пера­ведзены лес-ніком у досыць складаны абход пры дарозе Бабруйск – Старыя Дарогі, куды летам скіроўвалася процьма грыбні­коў і зборшчыкаў ягад. І гэтую працу ён выконваў старанна, спраўляў­ся і ахоўваць лес, і працаваць у ім. Свой абход ён прайшоў высеч­камі догляду некалькі разоў і далей утрымліваў яго ў выдатным стане. Удар­нік многіх пяцігодак, неаднаразовы пераможца сац­спаборніцтва ў лясгасе і ў вобласці. Штогод атрымліваў прэміі і ганаровыя граматы. Лес любіў і па дасягненні пенсійнага ўзросту не хацеў яго пакідаць, працаваў яшчэ сем пенсійных гадоў. Зараз абход даглядаюць іншыя леснікі, але людзі па звычцы называюць абход Горбелевым.

Герман Канстанцін Майсеевіч, таксама выдатны працаўнік і знаўца лесу. Фізічна развіты і разумны, ён добра працаваў і з ся­керай, і з бензапілой, да таго ж, быў выдатным паляўнічым і следапытам. А яшчэ валодаў нейкай здольнас­цю прадбачання. Яго абход быў на мяжы з Асіповіцкім і Бабруй­скім лясгасамі, ад­куль часта наведваліся браканьеры і Кан­станцін, ведаючы іх сце­жкі і звычкі, свое­часова сустракаў іх і вы­праводжваў за ме­жы лясніцтва. Адной­чы ў размове ён, па­глядзеўшы на чыстае не­ба, задумліва ска­заў: “Не можа быць, каб сёння да мяне браканьеры не наведаліся”. Мы вырашы­лі зрабіць рэйд у яго абходзе і сапраўды сустрэлі там браканье­раў. Пра­цаваў лес­ніком больш за трыццаць год, працаваў ужо ў пенсійным узросце. Але захварэў на апендыцыт, аперацыю зрабілі не вельмі ўдала, памёр ад тромба ў крывяносных сасудах.

Луфераў Леанід Іванавіч, жы­хар вёскі Лука Асіповіцкага раёна. Пасля таго, як людзі з неперспек­тыўнай вёскі Тоўсты Лес раз’ехалі­ся і вёска такім чынам самаліквіда­валася, узнікла праблема знайсці лесніка ў гэты далёкі абход. Раней­шы ляснік К.Багдановіч пераехаў з Тоўстага Леса ў Асіповічы, а з ін­шых вёсак даглядаць той абход ні­хто не пагаджаўся, бо далёка – аб­ход размешчаны на мяжы з Асіпо­віцкім і Страдарожскім лясгасамі. Давялося шу­каць лесніка ў ін­шым раёне. Пошук за­кончыўся ўдала: Леанід аказаўся досыць разум­ным і працавітым чалавекам. Лес ве­даў добра, любіў і старанна да­глядаў яго. За пяць год працы выдатна засвоіў усе “тонкасці” лясной гаспадаркі, добра арыентаваўся ў кар­таграфічных матэры­ялах і, каб пражываў бліжэй да канторы лясніц­тва, мог бы стаць майстрам лесу. Яго розум вельмі аблягчаў нам працу, бо яму не трэба было ісці па­казваць, дзе, што і як трэба зра­біць, а дас­таткова было перадаць за­данне па тэлефоне – і ён сам мог адмераць патрэбныя плошчы і выка­наць на іх патрэбныя ра­боты дакладна і якасна. Майстру лесу ці па­мочніку ляснічага за­ставалася толькі прые­хаць, каб прыняць зробле­нае. Працаваў лес-ніком больш за двац­цаць год, тры гады працаваў, ужо атрым­ліваючы пенсію. Зараз не пра­цуе, але падтрымлівае кан­такты з лясніцтвам, перадае свае до­сыць карысныя назіранні за паўноч­най часткай нашага лесу.

Ахаевіч Васіль Пятровіч, валь­шчык лесу з вёскі Заполле. Працаваў у Гарадокскім лясніцтве, але з-за ней­кай крыўды звольніўся адтуль і пера­йшоў да нас. На выгляд хударлявы, здаецца, што нават слабы для працы ў лесе, але досыць энергічны, праца­здольны і вынослівы. Сябры казалі, што можа працаваць за двох і ён да­казваў гэта, пастаянна перавыконва­ючы нормы з высокай якасцю пра­цы.

Ён папрасіў узяць у брыгаду і сваю жонку Ахаевіч Лідзію Іванаўну. Спрыт­насцю і працаздоль­насцю тая не саступала мужу і выкон­вала не­жаночую працу не горш за мужыкоў. А яе прысутнасць у мужчынс­кай брыгадзе стрымлівала лесарубаў ад злоўжывання спіртным, ад ненар­матыўнай лексікі і ад зацяжных пера­кураў, што толькі станоўча адбівалася на выніках працы. Акрамя таго, Васіль і Ліда – людзі вясёлыя, таварыскія і сваю цяжкую працу выконвалі заўсё­ды з гуморам і жартамі, ад чаго яна ўжо й не здавалася такой цяжкай.

Зараз абодва на пенсіі.

Окрут Мікалай Аляксан­дравіч, конюх лясніцтва, па сумяш­чальніцтве выкон­ваў абавязкі апаль­шчыка і ўвогуле падтрым­ліваў пара­дак у канторы лясніц­тва. Вопыт­ны пар­тызан з ат­рада Шашу­ры, некалькі разоў тра­пляў пад ня­мецкія аблавы, але заўсёды ней­кім цу­дам уратоў­ваўся. У ляс­ніцтве з першых дзён. Пра­цаўнік безда­кор­ны, руплівы і на­дзей­ны. Зараз – пен-сіянер.

Доўгі час добрасумленна працава­лі ў лясніцтве і пайшлі на за­служаны адпачы­нак:

 ляснік Арцёмчык Ілля Іванавіч з вёскі Бабірова,

 ляснік Дзяшчэня Аляксандр Аляксеевіч з вёскі Калю­га,

ляснік Ба­ры­сік Іван Навумавіч з вёс­кі Бабірова, ляс­нік Белавушка Іван Да­нілавіч з вёскі Сімона­вічы, лесаруб Лыч Рыгор Іг­натавіч з вёскі Ру­дня, леса­руб Падгорны Ва­сіль Восі­павіч з мястэчка Завалочыцы, вальшчык лесу Раманоўскі Яўген Уладзі­міравіч з вёскі Рудня, вальшчык лесу Куд­раўцаў Мікалай Пратасавіч з мястэчка За­вало­чыцы, бухгалтар Белавушка Сцяпан Мартынавіч з вёскі Сімонавічы.

Можна было б назваць шмат іншых, якія працавалі, а некато­рыя і працягваюць працаваць на карысць лесу.

Можна было б наз­ваць і тых, хто не меў ні любові да лесу, ні жадання праца­ваць у ім, хто шукаў у лесе толькі магчы­масць чым-небудзь пажывіцца, знай­сці якую карысць для сябе, – былі, на жаль, і такія, выпадковыя для ле­су людзі ці нават шкоднікі лесу, але яны звычайна нядоўга затрым­ліваліся ў лясніцтве.

Цана чужых памылак

Ужо ў канцы 70-х гадоў лесапасадачная праца пачала змян­шацца, бо асноўныя пасадкі былі зробле­ныя. Акрамя таго, мы па­чалі атрымліваць больш дасканалую тэхніку, лесапасадачныя аў­таматы. Навучылі людзей працаваць з імі, што паскорыла лесапа­садку ўдвая. Але аўтамат добра працуе на адкрытых плошчах, якіх амаль не засталося. А на нераскарчаваных лесасеках, дзе шмат карэння, застаецца шмат пропускаў. Там даводзілася дасаджваць уручную. А пазней і ўвогуле адмовіліся выкарыстоўваць аўтама­ты на лесасеках.

Цяжкімі для лясніцтва выдаліся 80-я гады. Была зроблена недарэчная памылка ў планаванні па матэ­рыялах лесаўпарадка­вання 1980 года, якое выконвала Гомельская лесаўпарадкаваль­ная экспедыцыя. Паві­нен адзначыць, што ўпарадкаванне лесу бы­ло зроблена правільна, мною асабіста вывераны ўсе карткі, палова з якіх пры маім удзеле і складзены. Але – па зададзенай кампута­ру праграме ўчасткі, у якіх патрабавалася дзве ці тры высечкі до­гляду на працягу дзесяці гадоў, кампутар палічыў адпаведна двой­чы ці тройчы і выдаў павялічаную плошчу высечак. Гэтую плош­чу трэба было падзяліць на дзесяць гадоў і мы атрымалі б норму высечак на год. Норму цалкам выканальную. Але калі апрацава­ныя кампутарам матэрыялы прыйшлі ў Гомельскую лесаўпарад­кавальную экспедыцыю, там не ведалі, што плошчы высечак ужо падлічаны кампутарам адпаведна двойчы ці тройчы. У экспеды­цыі палічылі, што плошча высечак паказана наяўная, а паколькі яе трэба даглядаць некалькі разоў за дзесяцігоддзе, увялі ў планы гэтую плошчу з улікам паўтаральнасці высечак, гэта значыць – яшчэ павялічылі. Такім чынам, лясніцтву былі даведзены планы, якія немагчыма было выканаць. Толькі ад высечак догляду за ле­сам і санвысечак цяпер планавалася нарыхтоўваць да 12 тысяч куб.м драўніны за год. Гэткі аб’ём працы станавіўся не пад сілу калектыву лясніцтва, тым болей, што хапала іншых відаў работы, сярод якіх была і славутая хваёвая лапка. Але зразумелі мы гэта не адразу, а калі прыступілі да выканання даведзенага плана. За тры гады пасля лесаўпарадкавання мы выканалі ўсе працы па асвятленні і прачыстцы лесу і дзеля выканання плана па дрэвана­рыхтоўках пачалі рабіць высечкі па-за выдзеленымі ўчасткамі. Не­калькі разоў я заяўляў у лясгас аб невыканальнасці даведзеных пла­наў, але кіраўніцтва лясгаса спасылалася на матэрыялы лесаўпарад­кавання, маўляў, планы даводзяцца адпаведна гэтым матэрыялам.

Запрасілі прадстаўніка Гомельскай лесаўпарадкавальнай экс­педыцыі для праверкі. Той, не доўга разбіраючыся, адзначыў у да­ведцы, што ў лясніцтве выканана праца на 60% на прызначаных плошчах і на 40% на непрызначаных плошчах. Па выніках праверкі я атрымаў вымову, але ж плошчаў, прызначаных пад высечку, ужо не зас­талося. Мае настойлівыя скаргі ніхто не хацеў браць да ўвагі.

Я доўга не разумеў, чаму так адбылося. Давялося засесці за праверку матэрыялаў праведзенага лесаўпарадкавання. Паўторна выявіў, што карткі лесаўпарадкавання былі запоўнены правільна і адпраўлены на кампутарную апрацоўку ў Мінск. А аналізуючы ма­тэрыялы кампутарнай апрацоўкі, зразумеў, што планы нам давялі падвойныя. Але гэтыя памылковыя планы былі ўжо зацверджаны Саветам Міністраў БССР і змяніць іх мог цяпер толькі Савет Мініс­траў, куды, натуральна, ніхто з лясгаса звяртацца не збіраўся..

Абмяркоўваць зробленую памылку са мной ніхто не хацеў. Аднойчы з праверкай у ляс­ніцтва прыеха­лі начальнік Магілёўскага абласнога ўпраўлення лясной гаспадаркі Аляксей Казлоў і дырэктар лясгаса. Я выказаў ім сваю нязгоду з планамі і пацвердзіў усё даку­ментальна. А.Казлоў прызнаў, што памылка ёсць, але ска­заў, што матэрыялы ўжо зацверджаны Саўмі­нам і прыняты міністэрствам лясной гаспадаркі БССР, таму ніхто іх ужо не будзе змяняць, і ён не збіраецца хадайнічаць аб гэтым. А калі я буду настойваць, то ім ляг­чэй звольніць мяне. Пакуль новы ляснічы разбярэцца, пройдзе час да новага лесаўпарадкавання. Але ўсё ж паабяцаў прыслаць вядуча­га інжынера ўпраўлення для праверкі.

Праз некаторы час прыехаў начальнік аддзела лесакарыстання Ждановіч Уладзімір Андрэевіч. Мы з ім праверылі ўсе высечкі дог­ляду за лесам і ўсю дакументацыю. Ён пераканаўся, што зроблена памылка і для яе выпраўлення трэба зменшыць плошчы высечак хаця б на 80 га. У парадку выключэння, сказаў ён, можна будзе па­высіць план васьмі лясгасам на 10 га. Але гэта трэба ўзгадніць ва ўпраўленні і ўлічыць пры планаванні на наступны год. На ўсякі выпадак ён прасіў мяне нагадаць пра гэта пры зацвярджэнні но­вых планаў. І калі напрыканцы 1984 года галоўны ляснічы Канд­русевіч Мікалай Іванавіч з эканамістам лясгаса Цераховіч Галі­най Іванаўнай выпраўляліся ў Магілёў для зацвярджэння планаў на наступны год, я прасіў іх перадаць ад мяне прывітанне У.Жда­новічу. Падумаў, што гэтае прывітанне ён зразумее правільна і ўспомніць тое, што мне абяцаў. Па вяртанні М.Кандрусевіча ў нас адбылася такая размова.

– Перадаў прывітанне?

– Перадаў.

– Ну і што?

– Нічога. Усміхнуўся толькі.

– А план лясгасу зменшылі?

– Зменшылі на 80 гектараў догляду ў маладняках. Мы раз­меркавалі – 50 га Слаўкавіц­каму лясніцтву і 30 га Кіраўскаму.

– А яны што, таксама прывітанні перадавалі?

– Не, не перадавалі. А прычым тут прывітанні?

– А план калі знізілі, да перадачы прывітання ці пасля?

– Пасля.

– Ну і чаму ж знізілі план другім лясніцтвам, калі я ўжо амаль пяць гадоў пішу скаргі пра завышаныя планы?

– Цяпер зразумела тваё прывітанне. Але я табе ўсе 80 га не зніму. Трэба дапамагчы і іншым лясніцт­вам.

– Але ж яны гэтага не прасілі!

– Усё адно табе лягчэй працаваць. У іх болей праблем і ім трэба дапамагаць. А ты выкруцішся.

Я змоўчаў, падумаўшы: у каго ўлада, той ёю і карыстаецца. План нашаму лясніцтву быў зніжаны ня­значна. І толькі ў 1990 го­дзе пры чарговым лесаўпарадкаванні ўсе памылкі мінулага былі выпраўлены. Па­вінен адзначыць, што з шасці лесаўпарадкаван­няў, у якіх мне давялося браць удзел, апошняе (1990) было выка­нана Гомельскай лесаўпарадкавальнай экспедыцыяй на самым высокім узроўні. Было дадзена вельмі дакладнае апісанне нашых лясоў з падрабязнай і правільнай іх характарыстыкай. Можа, і ра­нейшая памылка таму дапамагла.

Вырошчвалі сваіх коней. У 70-х гадах іх было ўжо да 16 галоў. Гэта патрабавала нарых­тоўваць для іх 48 т сена, яшчэ 8-10 т сена патрабавалася нарыхтоўваць у фонд Саўміна. Гэтае заданне лічыла­ся дзяржпла­нам і яго выкананне кантралявалася савецкімі і партый­нымі органамі. Але ж сваіх сенакосаў у лясніцтве не было, касілі травы на балотах. Сена з балотаў было не лепшай якасці і, калі мы здавалі высушанае сена ў фонд Саўміна і выканкамы яго размяркоў­валі па спажыўцах, тыя адмаўляліся ад такога сена, наракаючы на нізкую яго якасць. Даводзілася выкручвацца, каб збыць такое сена, бо іншага не было, а планы выкон­ваць патрабавалася.

Забраць і падзяліць!

Для выканання заданняў па лесанарыхтоўках пры лясніцтве было створана некалькі брыгад лесару­баў. Закуплены тры тракта­ры і грузавая машына. Кожнай брыгадзе быў прыдадзены трактар для тралёўкі і вывазкі драўніны. Маладыя пасадкі 50-60-х гадоў набіралі сілу і патрабавалі догляду. З высечанай там драўніны на­рыхтоўвалася за год па некалькі тысяч кубаметраў жэрдак. Такія аб’ёмы ўжо перавышалі мяс­цовыя патрэбы. І праз цэх шырпатрэбу лясгаса вагоны з нашымі жэрдкамі ішлі на Ўкраіну (г.Чарнаўцы), у Нагорны Ка­рабах і іншыя рэгіёны, дзе свайго лесу не хапала.

Праца павялічвалася і ў вытворчасць лесаматэрыялаў ука­раняліся новыя тэхналогіі. Неяк вырашылі паспрабаваць на базе Завалочыцкага лясніцтва калектыўны падрад. Для дапамогі ў ар­ганізацыі такога пад­раду ў лясгас пры­ехалі дзве жанчыны, інжы­неры міністэрства лясной гаспадаркі, і дырэктар лясгаса параіў ім пачаць з Завалочыцкага лясніцтва як самага перадавога. На агуль­ным сходзе лясніцтва мы заслухалі іх рэкамендацыі, аб­меркавалі і пагадзіліся з імі. Адпаведна заключанай дамове па ўвядзенні ка­лектыўнага падраду мы павінны былі своечасова і дакладна вы­конваць усе заданні і планы, не парушаючы тэхналагіч­нага пра­цэсу, у выніку чаго ўвесь калектыў лясніцтва павінен быць прэмі­раваным у памеры 40% да зар­платы. Але грошай на такія прэміі ў лясгасе не знаходзілася.

Доўгі час гэтыя жанчыны пераглядалі нашу бухгалтэрыю, шукаючы, дзе, што і колькі можна з’экано­міць, каб атрымаць сродкі для прэміравання, але бюджэтныя грошы распісаны па кожнай аперацыі і нічога лішняга нам не выдзяляецца. Перакана­ліся ўрэшце, што свабодныя сродкі знайсці ў гаспадарцы лясніц­тва немагчыма (для такой высновы не трэба было столькі ся­дзець, для мяне гэта было відавочна адразу, але яны страцілі не­калькі дзён на такі пошук). І зразумелі, што, каб выконваць дамо­ву падраду па прэміях, трэба знайсці дадатковыя сродкі. Па­чалі кансультавацца з начальнікам планавага аддзела абласнога ўпраў­­лення лясной гаспа­даркі Сніперам, і той паабяцаў толькі 20%. Да­вялося турбаваць міністэрства. Начальнік планавага аддзела міні­стэрства Пуп­ко пасля размовы з міністрам пазваніў у лясніцтва і па­ведаміў, што мі­ністэрства патрэб­ныя прэміі пры вы­кананні падраду гарантуе. Заахвочаныя прэміямі людзі выконвалі сваю працу на дзі­ва старанна і якасна. І атрымоў­валі прэміі, якім зайздросцілі з іншых лясніцтваў.

Пры планаванні на наступны год умовы падраду хацелі пашы­рыць і на іншыя лясніцтвы. Але зноў жа – патрэбных на прэміі гро­шай у лясгасе не знаходзілася, а турбаваць упраўленне ці нават міні­стэрства ніхто не асмеліўся. Выціскаць з сябе па кроплі раба – гэты чэхаўскі занятак не кожнаму да спадобы. Шмат хто гатовы жыць у стане раба, абы “гаспадар” крыху карміў.

Галоўны бухгалтар лясгаса Марціновіч Ганна Мікітаўна знай­шла “саламонава” рашэнне: маў­ляў, усе лясніцтвы працуюць у роў­ных умовах, таму грошы, якія міністэрства выдзяляе на прэміраван­не за калек­тыўны падрад, трэба падзяліць паміж усімі лясніцтвамі. Па-дзялілі. А пры правядзенні комплекснай рэвізіі лясгаса (такая рэ­візія праводзіцца штогод абласным упраўленнем лясной гаспадаркі ці нават міністэрствам) рэвізоры выявілі, што прэміі ў Завалочыцкім лясніцтве не выплочваюцца ў пазначаным памеры, а таму ўмовы падраду парушаны. Па гэтай прычыне падрад быў ліквідаваны і грошы, вы­дзеленыя на прэміраванне, з ляс­гаса спісалі. Атрымалася, як у сабакі на сене: і сам не гам, і другому не дам. У выніку працоўны энтузіязм людзей, які ўзрастаў на хвалі падраду, быў задушаны, людзі адчува­лі сябе нібыта падманутымі і працавалі далей без ранейшага наст­рою.

Зноў аб кадрах: дзе знайсці спецыяліста?

Канец 80-х гадоў, як ужо казалася раней, быў вельмі цяж­кім для лясніцтва. Мала таго, што мы спра­бавалі неяк выканаць не­выканальныя планы і заданні, але ўзніклі істотныя кадравыя праблемы. У 1987 го­дзе сышлі на пенсію майстры лесу Аляк­сандр Герман і Аляксандр Шылоўскі. На ўсё лясніцтва застаўся адзін майстар Фёдар Шкуматаў. Але 26 ліпеня 1988 года ён па­ехаў прымаць выкананую працу ў лесні­коў з в.Бабірова, па даро­зе патрапіў у аўтааварыю і загінуў. Яго жонка Валянціна, якая, будучы інвалідам па зро­ку, пры падтрымцы мужа працавала бух­галтарам лясніцтва, пасля перанесенага стрэсу звольнілася з пра­цы. Такім чынам, з шасці кіраўнікоў лясніцтва засталіся толькі двое – ляснічы з памочні­кам К.Голубам. Па­колькі мы выконвалі працу за шасцёх, нам даплочвалі па 50% да акладу, але нагрузкі (і псіхічныя, і фізія­лагічныя) былі неймавернымі. Грашовая кам­пенсацыя, натуральна, не пакрывала затрат такой працы, бо пра­цавалі ад світанку амаль да ночы. Дадому заглядвалі хіба што каб ненадоўга заснуць, не паспеўшы вы­слухаць жончыных папрокаў.

Доўжылася такая праца немалы час, бо спецыялістаў на ва­кантныя пасады не знаходзілася. Некаль­кі гадоў мы працавалі без адпачынку. Стаміўшыся шукаць спецыя­лістаў, пачалі прымаць неспецыялістаў. Яны шмат чаго не ўмелі рабіць і рабіць даводзі­лася нам за іх, але ўсё ж сякая-такая палёгка была. Так, май­страм лесу быў прызначаны ляснік Храпко Рыгор, які раней пра­цаваў механізатарам у калгасе імя Кірава. Ні арганізаваць працу, ні пракантраляваць яе ён не мог, дый не стараўся, бо застаўся з псіхало-гіяй шэраговага работніка і казаў, што загадваць такімі, як сам, ён не мо­жа. Хутка ён папрасіўся перавесці яго зноў на паса­ду лесніка. Але майстарў не было і яго некалькі год яшчэ трымалі на гэтай пасадзе.

Затым майстрам лесу прынялі Мірановіча Івана, чалавека з вышэйшай сельскагаспадарчай адукацыяй (інжынер-заатэхнік). Чалавек аказаўся не вельмі здольны да працы, больш балбатун, дый, як вы­светлілася, баяўся лесу і хадзіць адзін у лес не хацеў. Праз колькі год і ён звольніўся, праўда, пабыўшы кры­ху на пасадзе в.а.ляснічага. Але пра гэта пазней.

Потым пераехаў да нас і быў прызначаны на пасаду майстра Рубанаў Алег, які раней працаваў майстрам і памочні­кам ляснічага ў Гомельскай вобласці, у Чарнобыльскай зоне. Гэты добра ведаў лясную гаспадарку, але меў істотную загану. Пры выся­ленні іх з Чарнобыльскай зоны там разбіралі па ру­ках усю маёмасць лясгаса. Гэта спадабалася і, мабыць, увайшло ў звычку: цягнуў да­дому ўсё, што трапляла пад ру­кі, як з лясніцтва, так і ў людзей. А мы з памочнікам за доўгі час такой працы за ўсіх звыкліся ўсё ра­біць самім, таму кантралявалі кожны крок кожнага майстра і ўсё ба­чылі. Было шмат непрыемных размоў, разборак.

Але ўсё ж неяк прыстасоўваліся адзін да аднаго. Новыя майст­ры набывалі сякі-такі спрыт у працы і наш звышкантроль за іх пра­цай пачаў раздражняць іх. Ім хацелася больш даверу і самастойнас­ці. Такія пажаданні былі выказаны і на прафсаюзнай канферэнцыі, з чым мы з памочнікам пагадзіліся.

З 1990 года працаваць стала лягчэй. Вельмі добра было зроб­лена лесаўпарадкаванне, адпаведныя яму планы даведзены разум­ныя і арганізоўваць працу стала проста. За кожным майстрам быў замацаваны ўчас­так і трактар, гадавы план падзелены па дэкадах на кожным выдзеле, прызначаным у высечку. Такім чынам, гадавы план, даведзены лясніцтву, быў падзелены паміж майстрамі. Кожны майстар атрымаў свой план на рукі, копіі дасланыя дырэктару, га­лоўнаму ляснічаму, эканамісту і галоўнаму бухгалтару лясгаса. За лясні­чым пакінута толькі права кантроля за яго выкананнем. Першы квартал 1990 года адпрацавалі з некато­рымі адхіленнямі. Абмерка­валі на агульным сходзе, як гэтыя адхіленні выправіць. Натуральна, што нагруз­ка на майстроў узрасла, але паступова яны звыкліся з но­вымі патрабаваннямі і сталі выконваць свае абавязкі.

У ліпені ў лясніцтва прыехаў галоўны ляснічы лясгаса М.Канд­русевіч рабіць чарговую комплексную рэвізію. Я прапанаваў яму ра­біць рэвізію без мяне і пра ўсе недахопы ўказваць непасрэдна майс­трам. Але Мікалай Іванавіч адмовіўся праводзіць рэвізію без лясні­чага, сказаў, што майстраў за кіраўнікоў ён не пры­знае. Будучы ўпэўнены ў кампетэнтнасці сваіх майстроў, я папрасіў у дырэктара водпуск, якога не меў даўно, і сыйшоў у водпуск. Рэвізію М.Кандру­севіч выконваў з памочнікам ляснічага К.Голубам і пазней заявіў дырэктару, што ляснічы, маўляў, дажывае да пенсіі і нічым зай­мацца не хоча. Але дырэктар М.Балафінаў не пагадзіўся з такім меркаваннем.

Усё новае, перадавое (ці ў тэхналогіі, ці, вось як тут, у чала­вечых стасунках) даводзілася ўводзіць з цяжкасцямі, часта не ма­ючы падтрымкі ў вышэйшых інстанцыях.

Спектр працы ў лесе

За 30 гадоў працы ў лясніцтве мы сумелі захаваць і прымно­жыць лясы на нашых плошчах. Плошчаў, не пакрытых лесам, амаль не засталося. Запасы драўніны выраслі нашмат. Ужо не было ніякіх праблем з дрывамі для насельніцтва, ды й з будаўнічым лесам так­сама. Людзі працавалі добра, шмат каму хацелася б сказаць цёплыя словы. Звальненняў не было, хіба што па дасягненні ўзросту мы каго з пашанай адпраўлялі на пенсію.

На пачатку новага стагоддзя лясніцтва мае наступны аб’ём працы з такімі матэрыяльнымі і фінансавымі паказчыкамі. Пасадку леса праводзім штогод на плошчы 20-40 га пераважна на землях, якія перадаюцца ад сель­гаспрадпрыемстваў. Сельскія гаспадаркі пасяўныя плошчы скарачаюць і малапрадукцыйныя землі перада­юць лясніцтвам. Зараз у лясніцтве болей за тры тысячы гектараў наяўнага лесу (трэцяя частка ўсіх нашых лясоў) займае лес, створаны рукамі людзей.

Высечкі догляду за лесам вядуцца штогод на плошчы больш за 200 га, пры гэтым нарыхтоўваецца больш за 10 тыс. кубаметраў ліквіднай драўніны. Гэтыя высечкі на 70% вядуцца ў маладняках 60-70-х гадоў пасадкі.

Ад рэалізацыі драўніны атрымліваем 55-60 мільёнаў рублёў. У тым ліку 5-6 мільёнаў наяўных грошай атрымліваем ад рэалізацыі насельніцт­ву дроў (да трох тысяч кубаметраў за год) і будаўнічай драўніны (да двух­сот кубаметраў), большай часткай гэта жэрдкі і слупы для рамонта агаро­жы. Асноўную частку астатняй драўніны выкупляе гасразліковы цэх для яе далейшай перапрацоўкі. Дровы завозім мясцовым бюджэтным аргані­зацыям: жылкамунгасу, магазінам, школам, бібліятэкам, установам аховы здароўя, а таксама інвалідам і ўдзельнікам вайны ці прыроўненым да іх асобам. Гэта складае меншую частку нарыхтаваных дроў. Астатняе пера­працоўваем на тэхналагічныя трэскі і пастаўляем Бабруйскаму гідролізна­му заводу і Фандаку.

Ад перапрацоўкі жэрдак атрымліваем балансы сасновыя і яловыя (да 2,5 тыс. куб.м за год) і адпраўляем іх на экспарт ці сумесным прадпры­емствам. Больш буйная драўніна перапрацоўваецца цэхам лясга­са на роз­ныя піламатэрыялы. Выручка за рэалізацыю сыравіны прамысло­вай пера­працоўкі складае 110-120 мільёнаў рублёў. 20 мільёнаў з іх ідзе на зара­ботную плату.

Уся гэтая праца выконваецца пры паспяховай ахове лесу ад са­мавольных высечак, ад пажараў ды іншых лясных бед. Самавольныя высечкі зведзены да мінімума. Мне ўжо цяжка ўспомніць, калі такое было апошні раз. Пажары таксама не бушуюць, як раней, бо заўважа­юцца своечасова і ліквідуюцца на пачатковай стадыі. Нават у жудасным для лесу жніўні 1992 года, калі слупок тэрмометра на доўгі час нібыта прыкарэў да адзнакі вышэй за 35 градусаў і лясы задыхаліся ад пажараў, а ў суседнім Гарадокскім лясніцтве ад іх цалкам згарэлі нават дзве вёскі Калюга і Сельцы, у нашым лясніцтве пажары знішчылі не болей за гектар лесу.

Для выканання патрэбнай працы ў лясніцтве зараз маецца: грузавы аўтамабіль ГАЗ-53, пажарны аўтамабіль ГАЗ-66, легкавы аўтамабіль УАЗ-469, два матацыклы ММВЗ, чатыры веласіпеды, чацьвёра коней, тры трактары МТЗ-80, тры прычэпы 2ПТС-4, прычэпная ёмістасць з насосам на 3 т вады, плугі, культыватары ды іншая навясная тэхніка для працы ў лесе, тры радыёстанцыі, дзесяць бензапіл. Папаўненне лясніцкага парка аўтамабіляў і механізмаў спрыяе таму, каб усю неаб­ходную працу ў лесе выконваць своечасова, хутка і якасна.

Лясы багатыя на грыбы і ягады, хаця цяпер у меншай ступені. І лясніцтва паралельна з раённай нарыхтоўчай службай займалася на­рыхтоўкай таго, што шчодра даваў лес. Мы не былі канкурэнтамі: ха­пала і тым, і другім. Гры­боў за сезон нарыхтоў­валі да 12 тон, журавін (калі яшчэ не паасушвалі балоты) – да дзесяці тон. Прымалі чарніцы, брусніцы, буякі. Багата ў лесе было суніц, маліны, ажыны, але гэтыя ягады занадта далікатныя, каб займацца іх на­рыхтоўкай. Нарыхтоўвалі чырвоную рабіну. Але яе было няшмат у нашых лясах. Да таго ж, лю­дзі, каб абабраць ра­бінавае дрэва, часта ссякалі яго.

У 70-х гадах нам з лясгаса прапанавалі насадзіць плантацыю чорнаплоднай рабіны (ароніі). Яна больш ура­джайная, чым чырво­ная, і карысці з яе ягад болей. Спачатку мы пасадзілі плантацыю ароніі каля ЛЭП у раёне Ясян­цоў. Але па ЛЭП саў­гас зрабіў прагон для скаціны, якая нашу плантацыю абгрызала і вытоптвала. Тады мы заклалі новую плантацыю на паўтары гектары ў 12-м квартале каля Тоўстага Леса, – туды скаціну не ганяюць на пашу дый землі там лепшыя. Хутка пачалі збіраць па паўтары тоны ягад. Нядаўна дасадзілі яшчэ чатыры гектары.

Раней нарыхтоўвалі бярозавы сок. Але цяпер узніклі праблемы з хуткаснай дастаўкай яго на перапрацоўку, бо гэты сок не можа доўга чакаць, скісае, таму зараз адмовіліся ад гэтага.

Займаліся нарыхтоўкай смалы.

Жывёлы ўсякай у лесе хапала. Пакуль у нашым лесе паля­вання на ласёў не было, а наўкола (у Глу­шанскім, Карытнянскім, Дараганаўскім лясніцтвах) на іх палявалі, дык яны сыходзілі да нас хавацца. Я ад­нойчы сустрэў табун, у якім налічыў 27 галоў. Але ў такой колькасці яны становяцца ўжо небяспекай для лесу. Неяк за зіму з’елі мо 200 гектараў маладога сасонніку. Тады і мы пачалі па­ляванне на ласёў.

Перабудова ў грамадстве (канец 80-х – пачатак 90-х гадоў), на жаль, істотна адбілася і на лясных жы­харах. У тыя гады было шмат браканьераў. У смутныя часы заўсёды вылазіць усякая шушамець – марадзё­ры, рабаўнікі, браканьеры. Вось і тут, пачуўшы дзяржаўную слабіну, – адкуль толькі набраліся. Ласёў і ка­баноў пастралялі шмат, цяпер іх меней. Зараз парадку стала болей і лес зноў ажывае, папаў­няе сваё насель­ніцтва – ласі, алені, касулі, дзікі. Пра ліс ды зайцоў і казаць няма чаго, гэтых заўсёды хапала.

Ёсць ваўкі. Лес без ваўка – нібыта ўжо й не лес. Калі іх стано­віцца зашмат і пачынаюць назаляць лю­дзям (напрыклад, гуся якога скрадуць), тады збіраюцца паляўнічыя і адстрэльваюць іх. Некалькі год таму паляўнічыя з Глуска пастралялі ваўкоў каля Паляны і ваў­чанят адлавілі. Цяпер яны рэдка трапляюць лю­дзям на вочы. Трыма­юцца больш жывёльных могільнікаў – дзе цяля здохне, яго на мо­гільнік выкінуць, а ноччу ваўкі раздзяруць. Так і ходзяць кругам па могільніках: Яўсеевічы – Дойнічаў – Карытнае – Радуцічы. А другая сям’я сваю тэрыторыю мае: Барысаўшчына – Калюга – Бабірова – Паляна.

Мядзведзя апошняга мая бабка Макрэна бачыла яшчэ пры цары. Як павысякалі лес пад хутары, то мядзве­дзі і сышлі. Вялікаму зверу вялікая прастора патрэбна, каб было дзе схавацца ад людзей. Як мядзведзю, так і зубру. Некалі ў нашых лясах і зубры вяліся. Але таго часу ўжо не помняць і старажылы. Праўда, аднаго зубра неяк тут бачылі. Недзе напачатку 90-х паміж Калёсамі і Лукой ляснік Лу­фераў пабачыў: ідзе па лесе зубр, а на шыі ў яго медальён на чорнай стужцы. Тады неяк спрабавалі рассяліць зуброў з Белавежскай пуш­чы. Мо, якога завезлі і ў Бярэзінскі запаведнік, дык ён пешшу пай­шоў назад, да родных мясцін. Можа й дайшоў.

І з мядзведзем аднойчы шум узняўся. Не ў нас, праўда, але блізка – ва ўрочышчы Вомелле. Там дзед маёй нявесткі Людмілы старажаваў торфараспрацоўкі. Сумна суткамі аднаму сядзець, лю­біў, калі да яго хто ў госці заглядваў. Але людзі туды толькі на пра­цу прыязджалі, скончаць працу – і адразу дадому. А ён заставаў­ся адзін, як воўк. Дык ён што прыдумаў. Сплёў аднойчы нейкія лапці, што маглі дакладна мядзве­жы след пакідаць, надзеў іх на рукі і на ногі і так на карачках прайшоў па лесе за кар’ерамі мо з паўкіламет­ра ці болей. А потым падняў гвалт, што мядзведзя ба­чыў. Дык усе хадзілі глядзець тыя мядзвежыя сляды. Дзіва было яшчэ і ў тым, што зімой мядзведзь, калі ён і завёўся тут, павінен спаць у бярлозе, а гэта нейкі шатун шастае. Мо з тыдзень чалавек радаваўся людской кампаніі. А потым леснікі зацікавіліся: куды ж той мядз­ведзь пайшоў? Прайшлі па слядах (добра, што снегу новага не нанесла), дайшлі да канца кар’ераў і ўбачы­лі, што “мядзведзь” выйшаў на дарогу і пайшоў па ёй ужо чалавечымі слядамі. Пярэварацень нейкі!

У 70-х гадах з нашай дапамогай развяліся бабры. Цяпер яны асвоілі і рэкі, і меліярацынйыя канавы. Сустракаюцца хахулі, вы­дры, але рэдка. Зусім рэдка сустракаецца рысь, мо ўжо й звялася зусім.

Птушынае царства таксама разнастайнае. Зязюлі распладзі­ліся, куваюць па ўсім лесе, толькі паспявай гады лічыць. Глушцы, цецярукі... Іх менш, чым было, але яшчэ хапае. Калісьці – як збя­руцца цецярукі ў Мастах ці ў Поклані такаваць, дык мо тысячы. Прыдзеш на тое поле і глебы не ўбачыш. Цяпер жа харчу ім менш – балоты павысушвалі, журавін тых зімой пашукаць трэба.

Шмат курапатак. Гэтыя птушкі да чалавека туляцца, з ім і выжываюць. Але дурнаватыя. Знойдуць каля дарогі які капец са­ломы, наядуцца дый пасядуць ноччу на дарозе. А машына ідзе, аслепіць іх фарамі дый падушыць.

Буслы не зводзяцца – у лесе, на полі, на балоце ім заўсёды харч ёсць. Неяк знайшоў гняздоўе чорнага бусла, паведаміў у лясгас. Адтуль загадалі назіраць і паведамляць ім – колькі яек у гняздзе, колькі буслянят вылупілася. Крыху спрабавалі падгляд­ваць, але чорныя буслы – птушкі асцярожныя, зляцелі ад нас у Асіповіцкія лясы. Потым яшчэ два гняздоўі бачыў, ды ўжо ніко­му не казаў. У нашых лясах глухіх мясцін хапае, куды чалавек рэдка заглядвае, дык яны там развяліся. Цяпер ужо чорныя буслы не рэдкасць. Мінулай восенню на сваім сенакосе пабачыў (мо, збіраліся ў вырай ляцець) дзесяткі тры белых буслоў і з імі каля дзесятка чорных.

А ў 1985 годзе лясгас запатрабаваў завесці пры лясніцтве сваю пасеку. Закупілі 20 сем’яў з вулеямі, паставілі іх у Паршчасе, а пча­ляром я прызначыў М.Караля. Міхаіл Цітавіч спачатку сумяшчаў гэтую працу з абавязкамі лясніка, а потым, калі пасека пашырылася (закупілі ў Чэрыкаўскім лясгасе яшчэ 50 сем’яў), цалкам пераклю­чыўся на гэтую працу. Пчолы прыжыліся, рассяліліся, было ўжо бо­лей за сто сем’яў. Не сказаць, каб яны радавалі нас вялікім медазбо­рам, але ўсё ж за лета мы здавалі ў лясгас па тры саракалітровыя бі­доны мёду. Але затым пчолы захварэлі варатозам, на іх напалі ней­кія блошкі, з якімі не ведалі, як змагацца. І гады былі для пчол няў­далымі – маласонечныя леты, мокрыя зімы. Так яны пачалі паступо­ва зводзіцца. Бачачы, што справу ўжо не паправіць, пасеку мы за­крылі, а яе астатак, сем’яў сорак, перадалі Слаўкавіцкаму лясніцтву. Дарэчы, пчолы пачалі зводзіцца не толькі на нашай пасецы, яны па­чалі зводзіцца і ў людзей, якія здаўна трымалі пчол. Магчыма, пры­чына таму ў хімізацыі сельскай гаспадаркі, магчыма, яшчэ ў чым. Цяпер ні ў Сімонавічах, ні ў навакольных вёсках няма ні воднай пчалінай сям’і, няма ў каго мёду купіць.

Багатыя лясы і на лекавую сыравіну. Яе збор для фармакала­гічнай службы краіны – таксама клопат лясніцтва. Быў выпадак, ка­лі нейкі сенакос цалкам зарос святаянікам (яго яшчэ завуць “звера­боем”). Мы скасілі і здалі ў аптэку цэлы воз святаяніку.

Гэта ўсё паказвае спектр нашай работы з лесам, работы, якая з кожным годам набывае новыя рысы, новыя адметнасці. І новыя складанасці.

Спадарожная праца

З часам работнікі лесааховы пачалі набываць матацыклы, якія, акрамя іншага, дапамагалі ім выкон­ваць свае службовыя абавязкі. Але пасведчанняў на кіраванне мотатэхнікай амаль ні ў кога не было, таму набытыя матацыклы ДАІ не рэгістравала і ну­марныя знакі не выдавала. Па лесе на такім транспарце ездзіць можна было, але выезд на дарогу быў рызыкоўны штрафам, а то й канфіскацыяй матацыкла.

У 60-я гады было дазволена здаваць іспыты на права кіра­вання матацыклам экстэрнам. Праблема бы­ла ў тым, каб нехта навучыў. І я вырашыў падрыхтаваць групу самастойна. Досвед падрыхтоўкі вадзіцеляў у мяне ўжо быў: яшчэ пад час службы ў войску ў Ленінградзе з маёй дапамогай былі падрыхтаваныя дзве групы вадзіцеляў І і ІІ класа. Арганізатарамі тых курсаў былі ВАІ і аўтатэхнікум. Пад час майго навучання ў аўтатэхнікуме там заў­важылі ў мяне здольнасці інструктара па правілах дарожнага руху і прапанавалі дапамагчы гэтым групам падрыхтавацца да іспы­ту. Нешта атрымалася. Цяпер я вырашыў скарыстаць набы­ты досвед.

Завітаў у ДАІ г.Бабруйска, дзе павінны былі прымацца іспы­ты, патлумачыў свой намер. Начальнік скіраваў мяне да на­месніка дырэктара аўтамотаклуба ДТСААФ М.Талкачова, той прапанаваў аформіць падрыхтоўку групы праз іх школу, дзе мяне прызначаць выкладчыкам, выдадуць неабходныя наглядныя дапа­можнікі, макеты і будуць аказваць неабходную дапамогу. Гэта дазволіць зрабіць падрыхтоўку вадзі­целяў больш якаснай і больш шырокай (маўляў, можна будзе працаваць не толькі з леснікамі). Я нату­ральна пагадзіўся.

У групу набралася 32 чалавекі. Арганізавана прашлі медкамі­сію і пачалі заняткі. Заняткі праводзіліся раз на тыдзень, па нядзе­лях, і доўжыліся тры месяцы. Вывучалі правілы дарожнага ру­ху, будову матацыкла і асаблівасці ўпраўлення ім. Па заканчэнні за­рэгістраваў усіх на іспыт у Бабруйскім аўтамотаклубе, атрымаўшы дазвол кожнаму здаваць практычную частку на сваім транспарце.

Іспыт прымаў капітан Ермаліцкі з абласнога ўпраўлення ДАІ. А здаваць прыбылі тры групы – з Глу­шы, Дойнічава і Завалочыц.

“Хто падрыхтоўваў?” – спытаў капітан у М.Талкачова. Той ад­казаў, назваўшы прозвішчы: у Глушы – механік шклозавода, у Дой­нічаве – галоўны інжынер гаспадаркі, а ў Завалочыцах – ляснічы. “Хто? Ляснік?! – ускінуўся капітан, – Ты што вярзеш?” – “Але ж, – пацвердзіў збянтэжаны Талка­чоў, – ляснік.” Капітан вылаяўся і па­чаў прымаць іспыт. Па яго заканчэнні выявілася, што з 24 чалавек Глу­шанскай групы здалі іспыт 12, з 26 чалавек з Дойнічава здалі 7 ці 8, а з 30 чалавек з Завалочыц здалі 28. Не здалі двое, тыя, хто рэд­ка наведвалі заняткі. Зацікаўлены капітан звярнуўся да М.Талкачо­ва: “Пакажы мне гэтага лесніка”. Я стаяў побач, назваўся і распавёў пра свой досвед інструктара аўтамотатэхнікума. Супа­коены капітан паехаў дадому, пакінуўшы за мной права на падрыхтоўку матацык­лістаў.

У наступныя гады навучэнцы яшчэ шасці маіх груп паспяхова здалі іспыты ў Бабруйскім аўтамота­клубе і атрымалі правы на кіра­ванне матацыклам. Затым Завалочыцы перадалі Асіповіцкаму ад­дзяленню ДТСААФ. Я падрыхтаваў дзве групы, якія здавалі іспыты ўжо ў Асіповічах. Але з боку Асіповіцкага аўта­мотаклуба зацікаў­ленасці ў маёй рабоце не было, ніякай дапамогі (нават звычайнымі табліцамі, нагляднымі дапаможнікамі) не было, зарплаты мне амаль не плацілі, а плату за здачу іспыту значна павялічылі (у Баб­руйску гэта каштавала кожнаму ўсяго 1 рубель). Бачачы такую незацікаў­ленасць, я адмовіўся надалей вы­конваць гэтую працу. Тым болей, што сваіх леснікоў ездзіць на матацыклах ужо навучыў, а пра іншых мне турбавацца не трэ было.

Даводзілася мне займацца і падрыхтоўкай трактарыстаў у саў­гасе “Завалочыцы”, выкладаў ім правілы дарожнага руху.

А калі ў лясніцтве пачалі з’яўляцца бензаматорныя пілы, да работы з якімі даспукаліся толькі падрых­таваныя спецыялісты з ад­паведным пасведчаннем, давялося весці пры лясніцтве і курсы па падрыхтоўцы бензапільшчыкаў. Гэтыя курсы дзейнічалі пры ляс­ніцтве 6 год (з 1967 па 1973 г.). Залікі курсанты здавалі камісіі пад кіраўніцтвам галоўнага ляснічага лясгаса і здавалі паспяхова.

Пазней пры Магілёўскім упраўленні лясной гаспадаркі быў створаны Чэрыкаўскі навучальна-вытвор­чы камбінат (НВК) па пад­рыхтоўцы спецыялістаў масавых прафесій для лясной гаспадаркі вобласці. Мае курсы натуральна закрыліся, а ўсе ранейшыя выпускнікі павінны былі прайсці перападрыхтоўку ў НВК і абнавіць па­сведчанні. Але перападрыхтоўка не спатрэбілася: усе, хто прыяз­джаў туды з Завалочыцкага лясніцтва, паказвалі добрае ўменне валодаць бензапілой і адпаведныя веды, ім адразу выдавалі но­выя пас­ведчанні і адпраўлялі дадому.

Даводзілася займацца і грамадскай працай. Яшчэ пад час працы ў Гарадокскім лясніцтве быў нязмен­ным намеснікам сак­ратара камсамольскай арганізацыі калгаса імя Будзённага (в.Сі­монавічы) і адказным за мастацкую самадзейнасць.

У 1961 годзе, пасля прызначэння мяне на пасаду ляснічага дырэктар лясгаса М.Доўнар напісаў мне рэкамендацыю на ўступ­ленне ў камуністычную партыю. Такую ж рэкамендацыю напісаў і сакратар парт­кама Г.Траяноўскі. Па прыняцці ў партыю я быў абраны намеснікам сакратара парт­кама Глускага лясгаса, гэтыя абавязкі выконваў да 1975 года.

Быў членам навукова-тэхнічнага таварыства (НТТ) і ўсеса­юзнага таварыства вынаходнікаў і рацыяна­лізатараў (УТВР). Па­­даў некалькі прапаноў па рацыянальным выкарыстанні механіз­маў у лясной гаспадар­цы. На базе лясніцтва праведзены тры се­мінары па абмену досведам сярод работнікаў лясгаса. На адным з іх дзяліўся досведам па найбольш экана­мічным вырабе і ўстаноў­цы пажара-назі­ральных вышак. Адна з іх, вы­­шынёй 22,5 м, вырабля­лася на ча­тырох драўля­ных апорах па тыпавым праекце, але са зборкай на зямлі і ўста­ноўкай пры да­па­мозе гу­сенічнага трак­тара. Выключаліся тут земля­ныя і бетонныя работы, бо вышка ўстанаўлі­валася без фунда­мента, не патра­баваліся скла­даныя шматпа­вярховыя рышта­ванні, і гэта эканоміла вялікія сродкі. Другая вышка, вы­шынёй 28 м, выраблялася з металаканструкцый на жалеза­бетоннай апоры. Пры яе ўстаноўцы нам таксама ўдалося сэканоміць каля палаві­ны запланаваных на гэта сродкаў. Вышка стаіць ужо 15 год і праста­іць яшчэ гадоў 50.

З 1968 па 1980 год, калі мае дзеці былі школьнікамі, я быў старшынём бацькоўскага камітэта. З 1986 па 1990 год быў карэспан­дэнтам УНДІПЗ – усесаюзна­га навукова-даследчага інстытута паля­вання і зверагадоўлі. Збіраў і перадаваў туды розную інфармацыю пра жыццё леса і яго насельні­каў. Інс­тытут найбольш цікавілі ўра­джайнасць грыбоў і ягад у на­шых лясах, віды і колькасць дзікіх жы­вёл, колькі іх здабыта за сезон палявання. Наўзамен атрымліваў ілю­страваныя кнігі прыроднай тэматыкі – “Охота в иллюстрациях”, “Край блакітных азёр”, “Бела­вежская пушча” ды інш.

Доўгі час быў старшынём Завалочыцкага калектыва (№ 93) па­ляўнічых Глускага райсавета Беларус­кага таварыства паляўнічых і рыбакоў (БТПР). Да Завалочыцкай паляўнічай дачы далучылі калек­тывы па­ляўнічых Бабруйскіх заводаў “Аграмаш” і “Фандак”. Гэта рэзка павялічыла нагрузку на паляўнічую дачу, кантраляваць паляў­нічых з горада было даволі складана і колькасць дзікіх жывёл у на­шых лясах пачала рэзка зніжацца. Пачаў хадайнічаць, каб вызваліць нашу паляўнічую дачу ад чужых паляўнічых. Урэшце хадайніцтвы дасягнулі мэты: бабруйскіх паляўнічых перадалі Глушанскай паляў­нічай дачы.

Кіраваў (сумесна з дырэктарам школы Храпко Міхаілам Аляк­сандравічам) працай Завалочыцкага школьнага лясніцтва. У гуртку школьных лесаводаў вывучаліся прынцыпы лесаводства, асновы ле­сааховы і лесаўпарадкавання. Летам атрыманыя веды замацоўвалі практычнымі дзеяннямі ў лесе. Пры школе мелася аўтамашына ГАЗ-51. Гэтую машыну са школьнікамі прыцягвалі на працу па ачыстцы лесу, нарыхтоўцы се­мені лясных культур, на пасадку лесу, ахову мураш-нікаў, выраб і развешванне птушыных гнёздаў, падкорм­ку птушак зімой. Падкормка дзікіх жывёл ажыццяўлялася паляўні­чымі. Пры школьным лясніцтве была юнац­кая секцыя паляўнічых і рыбакоў, якой кіраваў намеснік дырэктара школы Атліванчык Ула­дзімір Іванавіч. Шмат каму гэтая секцыя дапамагла потым стаць са­праўднымі паляўнічымі і разумнымі рыбакамі. Заняткі ў гэтай сек­цыі залічва-ліся як кандыдацкі стаж пры ўступленні ў БТПР. Па выні­ках спаборніцтва школьных лясніцтваў вобласці Завалочыцкае школьнае лясні-цтва займала прызавыя месцы і атрымоўвала ўзна­гароды.

Павінен адзначыць, што школьнікі (найперш з гуртка леса­во­даў) істотна дапамагалі лясніцтву па ахо­ве лесу, асабліва ў ахо­ве ад пажараў. Яны паведамлялі ў лясніцтва, дзе хто спальвае тра­ву ці смецце, тэлефа­навалі, калі бачылі каля якойсьці вёскі дым, і да т.п. Па іх паведамленнях работнікі лясніцтва своечасова выяз­джалі на месца і тушылі агонь, які мог стаць вялікім пажарам. Часта самі школьнікі дапамагалі тушыць.

З навучэнцаў гуртка лесаводаў ніхто не стаў сапраўдным ле­саводам толькі таму, што паблізу не было адпаведных навучаль­ных устаноў, а Полацкі лесатэхнікум далекавата, бацькі не хацелі адпускаць непаўна­летніх дзяцей так далёка. Акрамя таго, школь­нікі бачылі, што аплата працы ў работнікаў лясной гаспадаркі не­высокая, а працаваць даво-дзіцца шмат (нарыхтоўваць хваёвыя лапкі яны паспрабавалі).

Пяць разоў абіраўся дэпутатам Завалочыцкага сельскага са­вета, быў членам яго выканкама і старшы­нём камісіі па сельскай гаспадарцы і ахове прыроды.

Як дружыннік (1985-1990) удзельнічаў у некалькіх апера­цыях па ахове грамадскага парадку з работ­нікамі міліцыі і ДАІ.

Член Беларускага таварыства лесаводаў з 1992 года. Удзель­нічаў у І з’ездзе лесаводаў у Гомелі, які праводзіўся на базе БелНДІЛГ.

Быў (1979-1993) таксама старшынём камісіі кааператыўна­га кантролю пры Завалочыцкім сельспа­жыўтаварыстве.

Грамадскія абавязкі выконваў добрасумленна, не хацелася чуць папрокі па такой нібыта драбязе. Але на гэтыя абавязкі па­трабавалася шмат часу, які трэ было забіраць або ад асноўнай працы, або ад сям’і.

Пра сумнае

Набліжаўся мой пенсійны ўзрост. Паколькі пенсіі работнікам, якія заставаліся на кіраўнічых паса­-дах, не выплочваліся, то праца­ваць далей ляснічым я не збіраўся. Але меркаваў, што перайду на па­саду майстра лесу, бо гэтая пасада не лічылася кіраўнічай, а здароўе яшчэ, дзякаваць Богу, дазваляла працаваць. Якраз для таго і месца знаходзілася. Справа ў тым, што ляснік І.Барысік, маючы ўжо пенсій­ны ўзрост, не вельмі шчыраваў у доглядзе лесу і часта быў п’яным. Яго жонка прасіла, каб хутчэй яго звольнілі, мо тады б менш людзі паілі. Гэтае месца збіраўся заняць в.а. майстра лесу Р.Храпко. А мя­не тады перавялі б на па­саду майстра, што мяне цалкам задаволіла б.

5 студзеня 1992 года мяне правялі на пенсію. Провады атрыма­ліся досыць урачыстымі і хвалявітымі для мяне: прыехалі ляснічыя і іх памочнікі з усіх лясніцтваў, усе спецыялісты лясгаса. Лясгас па­дараваў мне каляровы тэлевізар.

З тым тэлевізарам адбылася крыху сумная гісторыя. Справа ў тым, што каляровыя тэлевізары былі яшчэ дэфіцытнымі; каб купіць тэлевізар, трэ было чакаць у чарзе некаторы час. А тэлевізар лясгас выкупіў без чаргі. Аказваецца, першым у той чарзе быў мой памоч­нік К.Голуб, ён ужо гатовы быў забраць завезены тэлевізар, але яго забраў лясгас для мяне. Канстанцін Трафімавіч з жонкай (яна – аса­бліва) пакрыўдзіліся настолькі, што нават не прышлі праводзіць мя­не на пенсію.

Дырэктар М.Балафінаў праз колькі дзён прапанаваў К.Голубу напісаць заяву на пасаду ляснічага і прыняць лясніцтва. Але той ад­мовіўся, спасылаючыся на цяжкасці па догля-дзе асабістай гаспадар­кі (яго жонка захварэла і ляжала ў бальніцы). Акрамя таго, як выс­ветлілася, пры павышэнні ён меў бы меншую зарплату, бо ён быў памочнікам І класа, а пры пераходзе на пасаду ляснічага класнасць і адпаведная частка зарплаты губляліся б. Тады Мікалай Іванавіч пра­панаваў мне працягваць некаторы час працу на пасадзе ляснічага, пакуль з Чарнобыльскай зоны не прыедзе знаёмы яму ляснічы. Але пазней даведаліся, што той ляснічы разам з усёй вёскай пераехаў у новы пабудаваны пасёлак. І я працягваў працаваць на пасадзе ляс­нічага да 1995 года, тым болей што СССР ужо не было, а ў Беларусі заканадаўства змянялася: цяпер нават на кіраўнічых пасадах пен­сія выплочвалася цалкам.

У 90-х гадах аб’ёмы працы ў лесе сталі большымі. Гэта й зразумела: мы паспяхова вырошчвалі і ахоў­валі лясы і прырост драўніны быў значны. Зменшыліся высечкі догляду ў маладняках, але значна павялічы­ліся высечкі догляду па прарэджванні лесу. У занадта густых пасадках 60-х гадоў даводзілася высякаць з адна­го гектара па 60-90 куб.м дробнай драўніны, якая не карысталася попытам. Для продажу такую драў­ніну трэ было перапрацаваць. Узнікла патрэба мець у лясніцтве ўласны цэх па перапрацоўцы дробнай драў­ніны. М.Балафінаў падтрымаў ідэю і дапамог. Так у лясніцтве з’явілася свая электрападстанцыя КТП-100. Набылі здрабніцель, устанавілі яго на пляцоўцы лясніцтва. Адпаведна з’явілася новая пасада: майстар цэху.

Аднойчы ў нейкай застольнай кампаніі з работнікамі ляс­ніцтва зайшла размова аб адносінах у калектыве. Гарэлка звычай­на развязвае языкі і мужыкі выказваюцца тады больш шчыра. Не­хта адзначыў, што К.Голуб пасля кадзіравання ад алкагалізму стаў досыць грубым, прыдзірлівым. К.Герман патлумачыў, што той хоча заняць месца ляснічага, а я гэтае месца не вызваляю. Я нагадаў, што прапанову на гэтую пасаду К.Голуб атрымаў яшчэ ў студзені 1992 года, але ад гэтай прапановы адмовіўся. У тым жа і справа, – патлумачылі мне К.Герман і Л.Горбель, – што заяву ён пісаць не хацеў. Бо калі напішаш заяву, тады атрымліваецца, што сам узяўся за гэтую справу, сам высунуўся, а калі не атрымаецца (чаго ён баяўся), то будзе сорамна. А калі я сыйду, то яму прыдзец­ца замяніць мяне нібыта па абавязку. І калі цяпер не атрыма­ец­ца, дык што ж – “я не прасіў, мяне прымусілі!” А я такі незда­гад­лівы – не пускаю паспрабаваць. Мужыкі раскрылі мне вочы на некато­рыя асаблівасці паводзін майго памочніка. Бо, выступаючы на схо­дзе, ён звычайна казаў разумныя рэчы, без наскокаў у мой бок ці нейкай крытыкі, а пасля сходу, у гутарках з кім-не­будзь гаварыў іншае, ствараючы нярвозныя абста-віны ў калектыве.

Працяглы час мы працавалі без бухгалтара. Абавязкі бухгал­тара выконваў я сам, што было істотнай нагрузкай на мяне, зусім не адпаведнай невялікай суме даплаты. Неяк зайшоў Гарнастай Яўген Мікалаевіч з Сімонавіч. Ён толькі што ажаніўся. Жонка, Шкерманкова Ніна Васільеўна, пераехала сюды з Чэрыкаўска­га раё­на і шукала працу. Ён прапанаваў прыняць яе на пасаду бухгалтара, бо яна мела педагагічную і бух­галтарскую адукацыю. Узрадаваўшы­ся, што можна скінуць з сябе значную частку непатрэбных мне аба­вязкаў, я хутка аформіў яе бухгалтарам, не высвятляючы яе мінулага. Але, мабыць, дарэмна не пацікавіўся. У Чэрыкаўскім раёне Н.Шкер­манкова займала пасаду старшыні сельскага савета. Адказнасці на гэтай па­садзе амаль ніякай, толькі і справы, што падзяліць дэфіцыт­ныя тавары ў магазіне і не пакрыўдзіць пры гэ­тым сябе. Такое хутка становіцца звычкай. У лясніцтве яна хацела кіраваць, як у сваім сельсавеце. Папра­цаваўшы некаторы час бухгалтарам, Н.Шкерман­кова даведалася, што маецца сякая-такая маёмасць (бочка, прычэп, спісаны ды адрамантаваны мною трактар, яшчэ штосьці), не аформ­леная на балансе ляс­ніцтва, і заявіла, што ўсё гэта – такое ж ейнае, як і маё. Пазней пачалі знікаць нейкія рэчы. А хвароба прысвойван­ня заразная. Трактарыст Л.Сцяпанаў забраў сабе вадкасны раскід­вальнік РВТ-1,7. Пытаю – на­вошта? А ён, – адказвае, – не лічыцца ў лясніцтве, таму хай будзе ў мяне...

Паспяхова закончыўшы першую пяцігодку 90-х гадоў, я падаў заяву на вызваленне мяне з пасады ля­снічага з просьбай перавесці на пасаду майстра цэха. 10 студзеня 1995 года я перадаў лясніцтва К.Голубу. Сваім памочнікам ён папрасіў прызначыць Алега Руба­нава, майстра лесу, з якім ён сябраваў і часта выпі­ваў, пакуль не за­кадзіраваўся.

Вялікую маю збянтэжанасць выклікала патрабаванне К.Голуба аддаць яму ключы ад канторы. Хаця патрабаванне нібыта натураль­нае, але ключы ў Канстанціна былі свае і я меркаваў, што, як і раней, змагу заходзіць у кантору (канечне, не ў кабінеты ляснічага ці бух­галтара), калі захочу. Але ж ён так не думаў. Акрамя таго, ён выка­заў незадавальненне тым, што мяне пакінулі працаваць майстрам цэха, а не ў лесе. Я так і не зразумеў, чым гэтае незадавальненне выклікана.

Новы ляснічы з новым памочнікам адразу заняліся збытам ле­су. А.Рубанаў вывез з-пад Арыжні больш за 20 кубаметраў лесу і схаваў яго каля Завалочыц, потым некуды збыў. Пра гэта я даведаўся паз­ней. Затым сам К.Голуб нарыхтаваў і вывез з квартала лесніка Дзяш­чэні 40 кубаметраў якаснай будаўнічай драўніны, прыблізна трэцяя частка якой была выпісана. Дзяшчэня, бачачы такое, спіліў не­калькі сосен для сябе і быў за гэта звольнены з працы.

К.Голуб кіраваў лясніцтвам нядоўга. Падвяло здароўе, за­хварэў і злёг надоўга ў бальніцу. Абавязкі ляснічага на перыяд яго працяглай адсутнасці па штаце павінен выконваць яго памоч­нік. Але гэты працэс перайначыла Н.Шкерманкова, якая захацела зрабіць ляснічым сябе. Зрабіла гэта ў лепшых традыцыях жаноча­га інтрыганства. Запрасіла да сябе ў кабінет А.Рубанава (ён паз­ней усё гэта і расказаў) і сказала яму, што калі ён прыме лясніц­тва, дык Булавацкі пасадзіць яго ў турму за крадзеную драўніну (пра якую я тады яшчэ нічога не ведаў), а таму лепш напішы зая­ву, што ты не спраўляешся з абавязкамі памочніка ляснічага, ды ідзі працаваць майстрам, тым самым уратуешся ад вялікіх непры­емнасцяў. Збянтэжаны Рубанаў напісаў заяву і аддаў ёй, сам ды­рэктару лясгаса не павёз. Задаволеная Н.Шкерманкова, выходзя­чы з бухгалтэрыі і заўважыўшы некалькіх леснікоў, буркнула не­шта наконт таго, што ўсе леснікі – гультаі, нядбайнікі, нічым не займаюцца і з заўтрашняга дня будуць выконваць яе загады. Здзіўленыя такім наскокам леснікі толькі пераглянуліся.

На другі дзень Н.Шкерманкова паехала ў лясгас, паклала перад дырэктарам М.Балафінавым заяву А.Рубанава – вось, маў­ляў, у лясніцтве безуладдзе, трэба прымаць тэрміновыя меры, бо Рубанаў сапраўды не спраўляецца. Мікалай Іванавіч перагледзеў штатны расклад лясніцтва і напісаў загад аб прызначэнні майстра лесу І.Мірановіча выканаўцам абавязкаў ляснічага, бо ў яго і дум­кі не магло з’явіцца, каб на гэтую пасаду прызначыць жанчыну. Ні­на не чакала такога павароту і паехала назад засмучоная.

Іван Іванавіч “выконваў абавязкі” некалькі месяцаў, але пе­раважна выконваў іх, як і ранейшыя аба­вязкі майстра лесу, у ка­бінеце, аргані-зацыяй работ і кантролем за імі не займаўся. К.Го­луб пасля лячэння і аперацыі атрымаў другую групу інваліднасці і папрасіўся дапрацаваць да пенсіі на ранейшай пасадзе – памоч­ніка ляснічага. Да пенсіі дапрацаваў, але потым хутка памёр.

Лясгас заняўся пошукам новага ляснічага.

Яшчэ ў 1991 годзе ў наша лясніцтва завітаў памочнік лясні­чага з Каткі Трухан Уладзімір Віктаравіч. Ён мяне зацікавіў і я па­раіў яму заняцца падрыхтоўкай да пераводу ў Завалочыцкае лясніц­тва, каб потым заняць маё месца. Трухан успрыняў прапанову і на­ват пачаў будаваць дом у Завалочыцах. Але дырэктар не пагадзіўся на такі перавод (перавёў яго памочнікам ляснічага ў Гарадокскае лясніцтва), матывуючы сваю адмову тым, што У.Трухан да пасады ляснічага ня здольны. Магчыма, дырэктару відней, ён лепш ведае свае кадры.

Вяртаючыся неяк з абласной нарады, М.Кандрусевіч гутарыў у аўтобусе з ляснічым Глушанскага лясніцтва У.Белашам і сказаў, што ў Завалочыцкае лясніцтва патрабуецца ляснічы. У.Белаш прапа­наваў свайго земляка і сваяка Керуса Леаніда Васільевіча, які праца­ваў у Глушанскім лясніцтве майстрам лесу. У выніку Керус Л.В. і стаў ляснічым.

Пасляслоўе

ХХІ стагоддзе наша краіна сустрэла незалежнай. Але гэтая незалежнасць не падмацаваная дастат­ковым запасам уласнай сы­равіны. Асноўная беларуская сыравіна – лес, які пастаянна ўзнаў­ляецца і па­паўняецца, дзякуючы працы лесаводаў Беларусі.

Але мяняюцца патрэбы дзяржавы, адпаведна мяняюцца вы­творчыя стасункі. І ў гэтым рэчышчы змя­няецца лесавод. Сёння лесавод становіцца больш спажыўцом, чым вытворцам. На па­чатку маёй працоўнай дзейнасці мы імкнуліся аднавіць і ўдаска­наліць прынятыя намі лясы, знявечаныя вайной і нядбайнай пас­ля­ваеннай гаспадаркай, якая патрабавала шмат лесу на адбуда­ванне разбуранага. Нашым клопатам было вяр­нуць лесу яго нар­мальны стан, узбагаціць яго каштоўнымі пародамі дрэў, павысіць якасць яго жыццядзей­насці. Сёння ж работнікі лясной гаспадар­кі, скарыстоўваючы вынікі самаадданай працы сваіх папярэдні­каў, імкнуцца як найбольш узяць з лесу, атрымаць ад яго найболь­шы прыбытак. Такая дзейнасць становіцца для леса рызыкоўнай.

Трывога, якую па гэтай прычыне ўздымаюць асобныя жур­налісты і для якой, на мой погляд, ёсць пад­ставы, не падзяляецца кіраўнікамі камітэта лясной гаспадаркі. Яны тлумачаць, што гадавая разліковая лесасека не высякаецца і ў леса тым самым застаецца дастаткова сіл для самаўзнаўлення. Але ў разліко­вую лесасеку ўнесены пасадкі на балотах (сасна, альха, бяроза), якія для калёснай тэхнікі недасягальныя, і гэтая недасягальнасць кам­пенсуецца залішнімі высечкамі леса па сухадоле, што прыводзіць да знясільвання і спусташэння лясоў на сухадолах. Акрамя таго, у імкненні да папаўнення дзяржаўнага бюджэту валютай лес і ўсё, чым ён багаты, ідзе на экспартны распродаж: лепшыя гатун­кі драўніны – на экспарт, зверагадоўля – на экспарт (прадаюцца ліцэнзіі паляўнічым з замежжа), грыбы, ягады – на экспарт, лека­вую і тэхнічную сыравіну – на экспарт. Пры такой інтэнсіўнасці экспарту можна некалі застацца без лесу. Але ж каштоў­насць лесу не толькі ў драўніне, грыбах і ягадах. Лес – гэта лёгкія краі­ны, крыніца здароўя яе насельніцтва. Лес – гэта эстэтычная аз­доба краіны, крыніца натхнення паэтаў і музыкантаў. Лес – гэта ­надзейны сябра і абаронца прыроды і чалавека як часткі гэтай пры­роды.

Ідуць гаворкі аб рэфармаванні і ўпарадкаванні ляснога комп­­лексу Беларусі. Нібыта падрыхтаваны праект новага закона аб ляс­ной гаспадарцы. Шкада, што гэты праект не надрукаваны для яго крытычнага асэнсавання і пакуль невядома, у якім кірунку ён зме­ніць лесакарыстанне. Калі ляснічы пасля рэфарма­вання стане руплі­вым гаспадаром леса, стане лесаводам у найпершым значэнні гэтага слова, то лясы Бела­русі будуць жыць і развівацца на радасць яе жы­харам. Калі ж над ляснічым паўстане чыноўнік, які з дня ў дзень бу­дзе патрабаваць даць болей, даць лепшага, даць у што б гэта ні абый­шлося, бо ў дзяржаве няма валюты, то лясы нашы чакае вялікая бяда. Як хочацца дачакацца лепшага з гэтых варыянтаў!

Калектыў Завалочыцкага лясніцтва напачатку ХХІ стагоддзя  (травень 2001 г.)

Пярэдні рад (злева направа): ляснік Голуб Леанід, майстар лесу Ефі­мовіч Віктар, майстар лесу Тара Мікалай, памочнік ляснічага Дзя­ш­чэня Сяргей, бухгалтар Дзяшчэня Зоя, ляснічы Керус Леанід, майс­тар лесу Ба­рысаў Аляксандр, майстар цэха Булавацкі Мікалай.

Сярэдні рад: шафёр Дубінчык Мікалай, лесаруб Калента Ана­толь, ляснік Кудзёл­ка Васіль, ляснік Паддубскі Ўладзімір, ляснік Тро­пін Па­вел, трактарыст Белавушка Мікалай, лесаруб Студнеў Мі­хаіл, вальшчык лесу Гурын Ігар, лесаруб Окрут Іван, ле­саруб Дзяш­чэня Леанід, ляснік Шку­матаў Міхаіл.

Задні рад: ляснік Курс Сяргей, ляснік Аднамах Ігар, ляснік Ад­на­мах Андрэй, трактарыст Раманоўскі Аляксандр, трактарыст Ганча­роў Андрэй, ляснік Клыга Яўген, ляснік Мачкоўскі Ўладзімір, ле­саруб Буль­ба Міхаіл, лесаруб Рыбак Аляксандр, леса­руб Окрут Кан­станцін, ляснік Шыла Міка­лай.

На момант здымкі адсутнічалі: ко­нюх Клыга Наталля, ляснік Ра­маноўскі Валер, ляснік Шаўчэнка Ўла­дзі­мір, ляснік Мі­шур Сяргей, ляснік Елін Юры, ляснік Ад­на­мах Міха­іл, лесаруб Ратомскі Ўладзімір.

Пра аўтара

Мікалай Булавацкі нарадзіўся 11 верасня 1932 года ў фальварку Восы (зараз – паўночны куток Глускага раёна Магілёўшчыны) у сялянскай сям’і. Маці – Антаніна Булавацкая і бацька – Пятро Булавацкі мелі аднолькавае прозвішча і мабыць былі нейкімі вельмі далёкімі сваякамі. Пра магчымасць такога сваяцтва захавалася сямейная легенда пра каваля Булаву. Распавёў пра яе дзядзька Васіль, каваль з вёскі Глуша, незадоўга да сваёй смерці ў 1988 годзе.

Нібыта пад Асіповічамі, у месцы, пазначаным сёння чатырохкутнікам вёсак Грава – Мала­граўка – Амінавічы – Пагарэлае (найбольш верагодна – у Амінавічах), напрыканцы XVIII стагоддзя (тады радзіма звалася Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім і ўваходзіла ў склад Рэчы Паспалітай) жыў каваль, які вырабляў добрыя булавы. А булавы – гэта не толькі зброя, гэ­та найперш сродак шляхецкага гонару (як бы цяпер сказалі: пратакольная рэч). Шляхціч, які паважаў сябе, на ўрачыстасцях павінен быў паказвацца на добрым кані, пакрытым адмысловай гунькай і з булавой на поясе. Нават калі пана суправаджаў зброй­нік, які нёс зброю, булава ўсё адно павінна быць пры назе пана. Патрабавалася, і каб зруч­на яна тры­малася як на поясе, так і ў руцэ, і каб была не цяжкай, але моцнай. Найцяжэй было выкаваць трывалыя і надзейныя шыпы, бо не было тады ні электрапрэсаў, ні зварачных апаратаў, а выкоўвалася ўсё з аднаго кавалка металу. Вось гэты каваль і меў спрыт на доб­рыя булавы.

Слава пра яго майстэрства разносілася далёка, і ехалі да яго шляхцюкі з розных мес­таў і плацілі добра. Яго так і клікалі – Булава, а імя амаль ніхто й не ведаў. “Пойдзем да Булавы, Булава зробіць...” Яго, звычайнага рамесніка, ужо запрашалі на абед да таго ці іншага шляхціча. І аднойчы нехта звярнуў на гэта ўвагу: як так?! – сядзіць за сталом по­бач са шляхтай, а шляхецкага звання не мае. І прозвішча не шляхетнае – Булава. Хай будзе Бу­лавацкі. А яму – што Булава, што Булавацкі – без розніцы. Хоць гаршком назаві, – ён сваю вартасць ведае. І пра афармленне шляхецкага прывілею не вельмі турбаваўся. Але да­рэмна не патурбаваўся...

Саслабла Рэч Паспаліта ад розных войнаў ды міжусобных разборак. Раздзёрлі яе Прусія, Аўстра-Венгрыя і Расія. Землі сучаснай Магілёўшчыны дасталіся Расіі. І пачала імператрыца маскоўская ўзнагароджваць сваіх прыбліжаных заваяванымі А.Суворавым землямі разам з людзьмі, што спакон веку вольна жылі на гэтых землях. Так славуты каваль Бу­лава (ці ўжо Булавацкі) стаў кавалём прыгонным. І не мог цяпер ён рабіць, што хоча і ка­му хоча, а павінен стаў выконваць волю пана.

Не змагла вольная душа прымірыцца з новым парадкам. Не змог паважаны людзьмі ка­валь зно­сіць панскую пагарду. Хай даруе яму Бог, кінуў ён жонку і дзяцей і пайшоў шу­каць воль­нага жыцця на землі, якія шчэ не займелі пана-гаспадара. Ды й не далёка шукаць давялося. Вёрст за сорак-пяцьдзесят асеў у Глушы. Дапамаглі людзі знака­мітаму майстру пабудаваць кузьню і пачаў ён рабіць звычайную кавальскую справу на ра­дасць тамтэйшым жыхарам. Слава пра добрае разносіцца хутка, але слава бывае й небяспечнай. Дайшлі чуткі пра каваля і да паліцыі. Прыйшлі паліцыянты яго арыштоўваць, каб вярнуць беглага халопа свайму законнаму пану. Але не захацелі людзі аддаць такога каваля, сабра­лі грошы і выкупілі каваля ў пана. Але жонку і дзяцей выкупляць не захацелі, засталіся тыя ў панскім прыгоне. А каваль Булавацкі разжыўся ў Глушы, пабудаваў хату, ажа-ніўся наноў і пайшлі ад яго новыя Булавацкія, якія часцей працягвалі кавальскую спра­ву. Яшчэ напрыканцы ХХ стагоддзя ў той ці іншай вёсцы можна было знайсці каваля Булавац­кага (Васіль Булавацкі з вёскі Горнае ці не апошні з іх?).

Гісторыя ўтойвае, што было з дзвюма галінамі роду Булавацкіх на працягу ХІХ ста­годдзя. Не засталося адтуль ніякіх звестак. Але на пачатку ХХ стагоддзя яны дзіўным чынам сустрэліся.

Пан Жылінскі, адзін з багацейшых магнатаў нашых краёў, адпаведна патрабаванням сталыпінскай рэформы пачаў прадаваць найгоршую частку сваіх земляў, балоты ўсходняга Палесся паміж Асіповічамі і Глускам, часткова асушваючы іх. Сярод тых,хто прыдбаў сабе зямлю ў гэтым месцы, быў і Іван Булавацкі з роду глушанскіх Булавацкіх, які жыў на той час у вёсцы Яўсеевічы. А кіламетры за два ад сядзібы Івана Навум Булава­цкі з роду амінаўскіх Булавацкіх узяў зямлю ў арэнду ў пана Земскага. На тое, каб ку­піць, грошай не сабралася.

Два кіламетры – не адлегласць. Пазнаёміліся дзве сям’і Булавац­кіх, пашукалі агульных сваякоў, не знайшлі, падзівіліся супадзенню прозвішчаў, не так ужо й распаў­сю­­­джаных, ды й супакоіліся ў сяброўстве. А праз колькі год Іванаў Пятро па­кахаў Наву­маву Анцю, хутка й вяселле згулялі. Так аб’ядналіся дзве галінкі роду Була­вацкіх.

І першынцам у гэтай сям’і стаў Мікола.

Няпростае дзяцінства выпала на яго долю. У красавіку 1941 года па даносе аднаго нягодніка арыштавалі бацьку, нібыта за антысавецкую агітацыю. Праз два месяцы пачалася вайна. 20 студзеня 1943 года фашысты спалілі вёску Восы разам з жыхарамі, старымі і малымі, якія не паспелі ўцячы ў лес. Там былі забітыя і спаленыя ў сваёй хаце Міколава бабуля Каця і дзве сястрычкі Марыя сямі год і Рая пяці год. А маці разам з іншымі маладымі жанчынамі пагналі ў палон. Па дарозе ёй пашчасціла збегчы. Вярнулася на папялішча. У лесе знайшла свайго сына, які ледзь не замёрз.

Успаміны М.Булавацкага пра тыя жудасныя дні свайго дзяцінства друкавалі газеты “Наша ніва”, “Тыднёвік Магілёўскі” ды іншыя.

Жылі да вызвалення ў добрых людзей, якія прытулілі. Потым – галодны пасляваенны час. Маці з сынам будавалі хату, каб перася-ліцца з зямлянкі. У 1946 годзе, толькі засяліліся ў новую хату, вярнуўся бацька, вярнуўся не з вайны, а з савецкай няволі, вярнуўся цяжка хворы, зусім нямоглы. Праз два гады памёр. Рэабілітаваны пасмяротна ў 1959 годзе. Зноў засталася маці адна з Міколам і яго зусім маленькім братам. Працавала з ранку да позняга вечара ў калгасе і на сваіх сотках. Імкнулася вывучыць сыноў.

Мікола ў 1947 годзе скончыў 4 класы Калясянс­кай пачатковай школы, у 1950 годзе – Сі­манавіцкую сямігадовую школу, пасту­піў у Буда-Ка­ша­лёўскі лясны тэхнікум. З во­сені 1951 года да восені 1954 года служыў у войску (адзін год у Рыльску Курс­кай вобласці, дзе атрымаў спецыяльнасць аўта­механіка, і 2 гады ў Ленінградзе). Ад афі­цэрскага звання адмовіўся, бо дома была маці з малым хворым братам. Полацкі лясны тэхнікум скончыў завочна ў 1958 годзе. З 1955 года працаваў у Гара­докскім лясніцтве Глускага лясгасу лес­ніком, аб’ездчыкам, па заканчэнні тэхнікума – участко­вым тэхнікам-лесаво­дам. У студзені 1961 года прызначаны ляснічым толькі што створа­нага Завалочыцкага ляс­ніцтва. На гэтай пасадзе працаваў да сту­дзеня 1995 года. Аб тым – у гэтай кнізе.

З жонкай Палінай жывуць у вёсцы Сімановічы. Маюць двух сыноў, дачку і чатырох унукаў.

Міхась Булавацкі

Навукова-папулярнае выданне

ЛИ №02330/278 ад 30.04.2004 г.

Здадзена ў набор 09.08.2004. Падпісана да друку 2004. Фармат 60x841/16

Папера аўсетная. Гарнітура Times New Roman. Ум.-друк. арк. 4,9.

Ул.-выд. арк. 5,5. Тыраж 266 экз. Заказ №

Установа адукацыі “Магілёўскі дзяржаўны універсітэт

імя А.А. Куляшова”, 212022, Магілёў, Касманаўтаў, 1.

Надрукавана на рызографе паліграфічнага аддзела

МДУ імя А.А. Куляшова.

212022, Магілёў, Касманаўтаў, 1.

Рэдактар М.П. Булавацкі

Тэхнічны рэдактар Г.М. Гладун

Карэктар Л.І.Будкова

Камп’ютэрная вёрстка В.С.Цумарава

Гісторыя

завалочыцкага

Лясніцтва

Булавацкі Мікалай Пятровіч